,,BESSERWISSER" OG 270 ÞÚSUND SÉRFRÆÐINGAR

Þeir sem alltaf hafa þagað og aldrei skrifað meira en nafnið sitt (og dagsetningu), geta sjálfsagt hælt sér af því á gamalsaldri að hafa aldrei orðið uppvísir að því að hafa haft rangt fyrir sér, jafnvel aldrei orðið sér til skammar, að minnsta kosti í annarra augsýn - aldrei afhjúpað ,,leyndarmálið" að þeir kunna ekki réttritun út í hörgul fremur en aðrir venjulegir Íslendingar; aldrei misminnt neitt né orðið á að treysta heimildum sem síðar reyndust vafasamar. Ég tel mig heppinn fylli ég ekki þennan flokk. Stundum hefur mér orðið svona karakter hugstæður þegar viðbrögðin sem blaðagrein, þar sem reifuð er ný hlið á máli, eru þau ein að nöldrað er undan rangt stafsettu nafni á erlendri borg eða undan ártali sem hefur víxlast: Sem sagt tittlingaskítur.

Dæmi: Ég skrifaði ýtarlega grein um nýjan bíl eftir að hafa grandskoðað hann dögum saman. Í greininni voru ótal atriði og upplýsingar sem væntanlegur bílakaupandi hafði ótvírætt gagn af að vita og var ekki annars staðar að fá. Greinina sendi viðkomandi bílaumboð eigendum eldri bíla sömu tegundar.

Fyrstu viðbrögðin sem umboðið fékk var símhringing frá konu, sem var mikið niðri fyrir því hún hafði uppgötvað ranga tölu í einni þeirra taflna sem fylgdu greininni. Talan var augljóslega prentvilla og af tölunum sem á eftir komu mátti greinilega sjá hver rétta talan hefði átt að vera.

Þessi eltingarleikur við tittlingaskít, eða sinnuleysi og sauðsháttur gagnvart kjarna máls, virðist vera einkenni íslenskrar þjóðarsálar. Og af því ég nefni þjóðarsál langar mig að vekja athygli netverja á að þótt orðið þjóðarsál sé ef til vill ekki gamalt í málinu er hugtakið roskið: Vilji einhver sannfærast um það sting ég upp á að sá verði sér úti um eintak af fyrstu skáldsögu Guðbergs Bergssonar: ,,Tómas Jónsson metsölubók" er nefnilega, að mínum dómi snilldarleg lýsing á íslenskri þjóðarsál - líklega ein sú besta sem birst hefur á prenti fyrr og síðar. Og þótt bókin sé skrifuð, að mig minnir, á 7. áratugnum, er auðvelt að færa hana til í tímanum og láta Tómas Jónsson vera miðaldra Jón Jónsson dagsins í dag - þennan dæmigerða íslenska nöldrara og smásál (Bretar kalla þessa týpur ,,small timers").

Við eltumst við ómerkilegar prentvillur - hlaupum upp og gerum veður út af þeim - jafnvel svo að góð grein missir marks fyrir vikið; sjáum ekki skóginn fyrir trjánum. Hins vegar stöndum við klumsa frammi fyrir því þegar Kerfið nýðist á smælingjum og kerfiskarlar nánast hrækja á almúgann og gefa honum langt nef. Ekki þarf að hafa uppi langt mál um hroka embættismanna og pólitíkusa þegar þeir hafa orðið uppvísir að því að misfara með fjármuni almennings (ríkisins). Má benda á eitt mál öðrum fremur sem dæmi um hvernig hin íslenska þjóðarsál verður kjaftstopp þegar stærðargráðan er önnur en skítur á priki. Dæmi: Brennivínsmál fyrrum handhafa forsetavalds. Þar nýttu sér nokkrir kerfiskarlar vafasama túlkun á lögum til þess að láta aka heim til sín tollfrjálsu brennivíni frá ÁTVR. Sá stórtækasti, þáverandi forseti Hæstaréttar, sankaði þannig að sér á þriðja þúsund flöskum. Hann taldi sig í fullum rétti enda ekki einungis lögfræðingur heldur jafnframt forseti æðsta dómstóls landsins. Hann var, merkilegt nokk, neyddur til að segja af sér embætti (honum virðist ekki hafa það til hugar komið af sjálfsdáðum). En hinir, einn dómari við Hæstarétt og annar alþingisforseti - þeir þurftu ekki að segja af sér því þeirra kaup námu ,,einungis 600-800 flöskum af tollfrjálsu brennivíni". Svo virðist sem þjóðarsálin hafi sett mörkin við 2000 flöskur. Allt málið var, á sínum tíma og sinn hátt, gargandi lýsing á þeim smáborgaraskap og útúrboruhætti sem er aðall Íslendinga. Málið var allt, eins og það lagði sig, eins og skáldað af Guðbergi Bergsyni í áðurnefndri ,,metsölubók" - en var í raun og veru ,,daglegt brauð" í bananalýðveldinu Íslandi.

Í tilefni þess að Rauði Kross Íslands á 75 ára afmæli um þessar mundir langar mig að minna á að ekki eru mörg ár síðan aðstoðarlandlæknir og þáverandi formaður Rauða Krossins reyndist ekki meiri bógur en svo að hann þáði dagpeninga frá Rauða Krossinum þegar hann var við einhvers konar framhaldsnám erlendis (án efa ofan á embættismannalaun). Ef ég væri í hans sporum myndi ég skammast mín enn þann dag í dag (aðrir virðast vera búnir að gleyma hrösun mannsins - (skrifað árið 2003).

Og talandi um tittlingaskít og nöldur út af smámunum. Þjóðkunn blaðakona hefur skrifað aragrúa greina, pistla og jafnvel bækur. Þeir sem hafa fylgst með ferli hennar telja að það sé frekar regla en undantekning að hún fari rangt með staðreyndir í hinum ýmsum málum. Þó man ég aðeins einu sinni eftir því að þessi blaðakona hafi neyðst til að birta leiðréttingu en það var þegar hún lét stærsta dagblað þjóðarinnar ljúga upp heilsíðufrétt vegna misskilnings og klúðurs. Ég hef heyrt því fleygt að það sé starfsregla hjá þessari blaðakonu að leiðrétta aldrei neitt (jafnvel þrátt fyrir ábendingar), a.m.k. ekki fyrr en í fulla hnefana vegna þess að það sé ,,slæmt fyrir starfsímyndina" og gildir þá einu hvort þekktur athafnamaður og faðir samstarfsmanns til margra ára sé rangfeðraður í grein ......

Ef til vill eru íslenskir áhugamenn um ýmis efni ekkert öðru vísi en áhugamenn annrra þjóða um sömu efni - þ.e. yfirleitt betur vitandi um allt sem snertir viðkomandi áhugamál - eða skyldi vera einhver munur á íslenskum ,,besserwisserum" og sænskum ,,besserwisserum"?

Sérkennilegt er að áhugamenn um flug, bíla, tölvur, tækni, veiðiskap o.fl. eru oft sagðir vera með dellu og þá í (merkilegt nokk) neikvæðri merkingu: Sá sem hefur brennandi áhuga á trúmálum, klassískri tónlist, leiklist, söng, matargerð, borðvínum eða arkitektúr (byggingarlist á venjulegu máli) er hins vegar ekki sagður vera með trúardellu, tónlistardellu, leikhúsdellu, söngdellu, matardellu, víndellu eða byggingadellu. En þetta var auðvitað útúrdúr þótt ég voni að einhverjum finnist þetta umhugsunarvert.

Af áhugamennsku telja menn sig ef til vill komast af með brjóstvitið - a.m.k. til heimabrúks. Hins vegar versnar málið þegar leikmenn telja sig jafnfæra fagmönnum til að fjalla um sérfræðileg málefni: Sú kórvilla hefur mér fundist allt að því regla hérlendis. Sjálfur er ég áhugamaður um ýmislegt en tel mig ekki vera og vil ekki að aðriir haldi mig vera fagmann í þeim greinum. Ég hef hins vegar setið árum saman á skólabekk til að mennta mig og jafnframt unnið sem fagmaður á tveimur sviðum sem eru bílar og tölvutækni. Þráfaldlega hef ég hitt fyrir brjóstvitringa sem töldu sig ekki aðeins kunna miklu meira en ég heldur vita og kunna bókstaflega alla hluti í fortíð, nútíð og framtíð. Gagnvart slíkum ,,snillingum" stendur fagmaður eins og þvara. Því sá sem lærir handverk og/eða iðn og tæknifræði í framhaldi hefur ekki síst lært að þekkja sín takmörk - að vita hvað hann kann og hvað ekki og hvar eigi að leita upplýsinga þegar þekkinguna þrýtur. Einmitt það er fagmennskan í hnotskurn.

Á meðal brjóstvitringa á tölvusviðinu virðist það álitin dauðasynd sé hægt að segja þeim frétt - þeir eiga að vita allt. Verstu tölvukerfi sem ég þekki eru sett upp af brjóstvitringum (sjálfskipuðum tölvuséníum sem aldrei hafa lært neitt) - þau virka yfirleitt aldrei hnökralaust nema ,,vitringurinn" sé á staðnum. Annað sem mér hefur fundist einkenna ,,tölvuvitringa" er að þeir geta sjaldan kennt manni nokkurn skapaðan hlut og þeir geta yfirleitt aldrei sett einföldustu leiðbeiningar á blað. Það sem færri vita, og er líklega eitt af atvinnuleyndarmálum ,,vitringanna" er að þeir vita sjaldan sjálfir hvernig þeir fóru að því að leysa vandamál. Mér virðist ástæðan vera sú að þeir séu ,,frenetískir" fiktarar og einn af hæfileikum þeirra sé að geta fiktað hraðar í tölvu en venjulegt fólk. Þeir njóta þannig lögmálsins sem sagt er að gildi um tilviljanir: Það segir eitthvað á þá leið að sé nógu mörgum öpum fengnar nógu margar tölvur og þeir fá að fikta í þeim nógu lengi kemur, fyrr eða síðar, að því óumflýjanlega, að einn þeirra semur snilldarverk bókmenntanna, t.d. sonnettur Shakespears. (Þetta er ekki hótfyndni heldur viðurkennd stærðfræðileg kenning: Sjá ,,Saga tímans" eftir Stephen W. Hawking. Útgefandi. Hið íslenska bókmenntafélag).

Þeir sem hafa farið verst út úr ,,tölvuvitringum" eru ekki almennir notendur því þeir vita sjaldnast hverjum skuli kenna um tölvuhnökra og vita enn sjaldnar um þau spjöll sem ,,vitringur" hefur valdið (það kemur oft ekki í ljós fyrr en seinna). Það eru fjármálamenn sem verst hafa orðið úti - hafa látið glepjast af sjónhverfingum, lýsingum á kerfum sem áttu að vera til en voru ekki til, eða næstum því klár, eða ókláruð, glæsilegum skýjaborgum og fleiru sem æsti upp peningagræðgi.

Fjárfestar hafa tapað ómældum fjárhæðum á ,,tölvuvitringum" og flestir þeirra hafa lært sína lexíu. Hins vegar má ekki gleyma því að hagvöxtur hefur aukist vegna þessara blekkinga - það sýnir ef til vill hve vafasamur mælikvarði hagvöxtur er - hann mælir fyrst og fremst álögur á ókomnar kynslóðir vegna heimsku þeirrar sem lifir á stað og stund. Tölvuvæðingin hefur ekki aukið almenna þekkingu heldur jafnað heimskunni út.

Ég ætla ekki að hafa mörg orð um ,,bílavitringinn". Tek samt eitt dæmi sem mér finnst alltaf jafn lýsandi: Bíleigandi spurði mig einu sinni hver gæti verið ástæða fyrir því að loftkælikerfi (Air condition) með frystiþjöppu, sem var í bílnum hans, hefði bilað þrisvar með stuttu millibili? Hann hafði fengið ,,brjóstvitring" sem allt kunni og gat til að gera við kerfið í tvö skipti og nú væri það enn bilað. Í ljós kom að á þjöppuna hafði verið sett venjuleg mótorolía. Á henni á að vera sérstök frystivélarolía sem hefur þann séreiginleika að binda í sér raka og flytja hann að rakaskilju þar sem hann verður eftir.

,,Vitringurinn" sagði það vera tómt kjaftæði að til væri einhver sérstök smurolía fyrir frystiþjöppur - hann vissi það af langri reynslu að þetta væri allt sama smurolían; henni væri bara tappað á mismunandi merktar umbúðir til að blekkja kaupendur og hafa peninga af auðtrúa fólki. Hann neitaði að hlusta á rök - sagðist ekki þurfa hlusta á kjaftæði í einhverjum helvítis tæknifræðingsbjána ..... þegar honum var bent á leiðbeiningar í handbók bílsins vildi hann ekkert hafa með þær að gera - sagðist ekkert þurfa á neinum leiðbeiningum að halda. Síðar kom í ljós að ,,vitringurinn" var ekki læs á ensku - illskan og hrokinn reyndust vera hluti af varnarkerfinu...