SKRIÐDREKAR

ÁRÁS! Skipunin var gefin hersveitum Eyðimerkur-stormsins á slaginu klukkan tvö aðfaranótt sunnudagsins 24. febrúar 1991. Nokkrum sekúndum síðar brast á með vélargný og drunum frá 1956 skriðdrekum af gerðinni M1A1 Abrams sem hófu fyrri Flóabardaga með leifturárás á Íraka, sem höfðu hreiðrað um sig í eyðimörkinni í suðurhluta Írak nærri landamærunum við Kuveit. Þrumugnýinn mátti heyra tugi kílómetra þegar þessi hrikalegu stálflykki æddu yfir.

Persaflóastríðið 1991 markaði ákveðin tímamót í hernaðarsögu Bandaríkjanna: Eftir 75 ára tímabil stríðs og friðar hafði bandaríski herinn í fyrsta sinn betri skriðdreka en andstæðingurinn – því sögðust a.m.k. hershöfðingjar hans trúa þótt einhverjir þeirra hafi verið viðbúnir einhverjum uppákomum því Abrams skriðdrekinn hafði um árabil verið eitt af þrætueplum á bandaríska þinginu; sumir þingmenn töldu hann dæmigerðan fyrir bruðl og óráðsíu í meðferð fjár til varnarmála. Þeir höfðu spáð því að þessi skriðdreki myndi bregðast þegar mest á reyndi og vísuðu, máli sínu til stuðnings, á margar neyðarlegar uppákomur sem átt höfðu sér stað þegar skriðdrekinn hafði verið sýndur við hátíðleg tækifæri t.d. þar sem ekki reyndist unnt að ræsa vél hans, hann sat fastur í bakkgírnum o.s.frv.

Vantrú þessara þingmanna var á vissum rökum reyst. Þótt undarlegt megi virðast hafði Bandaríkjamönnum, með alla sína tækni og efni og þrátt fyrir að hafa framleitt fullkomnari og betri flugvélar, bíla, fjarskiptatæki og vopn en aðrar vestrænar þjóðir, aldrei tekist að framleiða besta skriðdrekann – fyrr en með M1A1 Abrams. Færri vita þetta en ættu að gera það. Ástæðan er sú að saga skriðdreka hefur aldrei verið vinsæl á meðal hersagnfræðinga og jafnvel æðstu hershöfðingjar sýndu þróun skriðdrekans takmarkaðan áhuga eins og sá frægi skriðdrekaforingi Patton hershöfðingi hafði kvartað undan á sínum tíma.

Skriðdrekinn var fundinn upp og smíðaður til að nota sem tæki til að stöðva framgöngu innrásarsveita Þjóðverja á vesturvígstöðvunum í fyrri heimstyrjöldinni. Hann nefndist Mark I og var framleiddur í Bretlandi 1915. Hann vóg 28 tonn og komst hraðast 6,4 km/klst. Hann var með brynvörn úr 12 mm þykku ketilstáli, búinn 105 ha Daimler-vél og áhöfn hans var 8 manns, þar af 4 sem sáu um að aka honum og stjórna frumstæðum drifunum. Hinir 4 voru skotliðar sem stjórnuðu 6 punda fallbyssu og 4 vélbyssum. Loftræsting var nánast engin, þrengslin ólýsanleg, hitinn óbærilegur auk þess sem engri fjöðrun var fyrir að fara sem þýddi að mennirnir hristust innan í honum eins og steinar í stálkassa.

Einn af fyrstu skriðdrekunum var þessi Renault. Bandaríski herinn keypti þá af Renault og notaði í fyrri heimstyrjöldinni undir stjórn George S. Patton Jr.

Hönnun var ekki sterka hliðin á breskri vélaframleiðslu frekar en frágangurinn. Það fengu áhafnir Mark I að reyna svo um munaði. Þessi skriðdreki varð fljótt frægur fyrir bilanir og íkviknun og léleg þjálfun áhafna varð ekki til að bæta um betur; þótt þessi skriðdreki yrði frægastur fyrir að gera út af við eigin áhafnir dugði hann til að stöðva framrás Þjóðverja á vesturvígstöðvunum síðla sumars og um haustið 1916 – hann hrakti reyndar innrásarlið Þjóðverja til baka enda áttu þeir þá ekkert vopn gegn skriðdrekum.

Næsti skriðdreki, sem einnig var breskur, var mun léttari – vóg einungis 14 tonn, nefndist Whippet og hafði 3ja manna áhöfn. Hann gat náð 14 km hraða og hafði eldsneyti til 64 km aksturs. Sá var búinn 4 vélbyssum í föstum turnum, einum á hverri hlið. Whippet var búinn 2 vélum sem knúðu beltin og varð að breyta snúningshraða vélar til að breyta akstursstefnu.

Fyrsta franska skriðdrekann smíðaði Renault. Sá vóg 6,7 tonn, hafði 2ja manna áhöfn og var ýmist búinn einni vélbyssu eða 37 mm fallbyssu. Hann gat náð 8 km hraða. Bandaríkjamenn keyptu nokkur hundruð þessara litlu Renault-skriðdreka sem þeir beittu í bardögum við St. Mihiel og Argonne undir stjórn George S. Patton Jr. sem þá var höfuðsmaður í riddaraliði landhersins. Patton myndaði fyrstur sérstakar skriðdrekasveitir og hann átti þátt í að þróa þá bardagatækni sem skriðdrekahernaður byggðist síðan á með því að skriðdrekar tóku við hlutverki framvarðarsveita fótgönguliðs.

Með litlu Renault-skriðdrekunum og öðrum nokkru stærri, sem einnig voru franskir og voru kallaðir Schneiders, sýndi Patton hvað hægt var að gera með skriðdrekum – en sveitir hans hjuggu m.a. fyrsta skarðið í svonefnda Hindenburg-línu Þjóðverja. Ekki heppnuðust þó allar aðgerðir skriðdrekafylkis Pattons jafn vel: Í skógivöxnum dalnum við Argonne 1918 áttu Þjóðverjar alls kostar við skriðdrekana og felldu eða særðu helminginn af liði Pattons. Engar talstöðvar voru þá til og því mjög erfitt að samhæfa aðgerðir skriðdrekanna. Á nokkrum dögum tókst Þjóðverjum, með gagnsókn og rifflum sem gátu skotið í gegn um brynvörn Renault-skriðdrekans, að eyðileggja flesta skriðdreka Pattons, m.a. 93 þeirra á 2 dögum.

Þótt einkennilegt megi virðast töldu hvorki bandarískir né þýskir hershöfðingjarnir í fyrri heimstyrjöldinni skriðdrekann merkilegt vígtól og engar ráðagerðir munu hafa verið uppi um að smíða slíkt tæki fyrr en upp úr 1920 að yngri þýskir herforingjar á borð við Heinz Guderian og Erwin Rommel byrjuðu að tala fyrir því að þýski herinn kæmi sér upp skriðdrekum. Þeir höfðu nýstárlegar hugmyndir um notkun skriðdreka; í stað þess að tengja skriðdreka fótgöngu- eða riddaraliðssveitum að hætti Breta, Frakka og Bandaríkjamanna, settu Þjóðverjar á laggirnar sérstakar skriðdrekasveitir sem þeir beittu sem vélahersveitum í ,,leifturstríði” og náðu þannig miklum árangri í síðari heimsstyrjöldinni.

Á millistríðsárunum töluðu yngri bandarískir herforingjar, en einn þeirra var Dwight D. Eisenhower, um gildi skriðdreka fyrir bandaríska herinn án þess að hershöfðingjarnir, sem fóru með æðstu stjórn hersins, sannfærðust. Eisenhower fékk skömm í hattinn fyrir að skrifa grein um skriðdreka og gera þannig lítið úr þýðingu fótgönguliðsins. Meira að segja sjálfur Patton missti áhugann á skriðdrekum og tók aftur til starfa í riddaraliði landhersins.

Enginn fékk þó jafn nöturlega útreið og uppfinningamaður að nafni J. Walter Christie sem var snillingur á sviði véltækni. Hann hafði grandskoðað þau grófu og klossuðu fyrirbrigði sem skriðdrekar voru í fyrri heimsstyrjöldinni og hannað tæki sem, með réttu, mætti kalla nútíma-skriðdreka strax árið 1919, en sá var með fjöðrun sem Christie hafði fundið upp og þróað og gerði það að verkum að skriðdreki hans komst yfir ófærur sem hafði þótt óhugsandi fram að þeim tíma. Skriðdreki Christies var auk þess miklu þægilegri fyrir áhöfnina og var búinn 57 mm fallbyssu í snúningsturni auk .30 kalibera vélbyssu.

Þótt bandaríski landherinn sýndi skriðdreka Christies litla sem enga athygli hélt hann áfram að vinna að endurbótum á honum. 1928 hafði hann smíðað nýjan skriðdreka með 338 ha Liberty V12-vél en sá gat náð 64 km hraða á klst. og vegna þess að hann var búinn hjólum innan við beltin sem mátti beita á malbiki gat hann náð 112 km hraða væru beltin tekin af – uppfinning sem jafnvel enn þann dag í dag sést ekki á skriðdreka en var hins vegar á einni gerð þýska Panther-skriðdrekans (Ausf. G).

En allt kom fyrir ekki; bandaríski landherinn sýndi skriðdreka Christies engan áhuga þrátt fyrir endurbæturnar og þá var honum nóg boðið: Hann hafði kostað sínar tilraunir sjálfur og var kominn í þrot með peninga árið 1931 og seldi því hönnun sína Sovétmönnum. Þeir slepptu aukahjólunum en notuðu hönnunina að öðru leyti til að framleiða einn allra besta skriðdrekann sem notaður var í síðari heimstyrjöldinni - hinn rússneska T-34.

Þegar stríðið stóð sem hæst í Evrópu í maí 1940 áttu Bandaríkjamenn einungis 464 skriðdreka sem voru dreifðir á mörg herfylki fótgönguliðsins víðs vegar um Bandaríkin. Það var ekki fyrr en Þjóðverjar höfðu sýnt þann gríðarlega hermátt sem bjó í vélaherfylkjum þeirra að hershöfðingjar Bandaríkjahers tóku við sér og létu vinna bráðan bug að því að framleiddir yrðu bandarískir skriðdrekar. Árangurinn varð mismunandi, frá sæmilegum og niður í mjög lélegan enda var því haldið fram að pólitík hefði ráðið vali hönnuða/framleiðanda fremur en þekking og reynsla á réttu sviði.

Á meðal þeirra skriðdreka sem Bandaríkjamenn lögðu Bretum til með ,,láns- og leigusamningnum" voru tvær gerðir af M-3, annars vegar léttskriðdrekinn M-3 Light Tank sem búinn var einni 37 mm fallbyssu. Þann skriðdreka, sem var ýmist búinn bensín- eða dísilvél, nefndu Bretar General Stuart. Sá var fyrst notaður í Vestur-eiðimörkinni í júní 1941 og reyndist ekki standa undir nafni - fallbyssan reyndist allt of veigalítil. Endurbætt gerð af M3 léttskriðdrekanum nefndist M3A1 en framleiðsla á honum hófst í maí 1942. Hins vegar var M3 Medium Tank, sem einnig gekk undir nafninu General Lee (taldist miðlungsþungur en hann vóg tæp 28 tonn), og var búinn 2 fallbyssum, annarri 75 mm sem var föst í framstykkinu en hinni 37 mm í hreyfanlegum skotturni ofan á framstykkinu. M3 Lee reyndist svo lélegur að jafnvel þyturinn af byssukúlum, sem hæfðu hann ekki, gerðu það að verkum að hnoðin spruttu út úr stálplötum í skrokknum; skutust eins og högl um skriðdrekann að innanverðu og gátu þannig slasað eða drepið áhöfnina. Beltin voru of mjó þannig að hann festist strax og ekið var utan vegar. Bretar, eftir að hafa fengið M-3 Lee og prófað í orrustum, endurbættu hann, m.a. með 75 mm fallbyssu og nefndu endurbættu gerðina General Grant. Sá var engu að síður talinn lélegur skriðdreki og var óvinsæll á meðal bresku hermannanna.

Það hafði komið berlega í ljós í fyrstu orrustum Breta og Þjóðverja í Norður-Afríku 1942 að Grant skriðdrekinn, með upphaflegu 37 mm ,,baunabyssuna”, átti bókstaflega engan möguleika á móti þýska Mark IV skriðdrekanum. Þess voru dæmi að Bretarnir hittu þýska skriðdrekann 17 sinnum með 37 mm fallbyssunni án þess að það gerði meira en að rispa á honum málninguna. Hins vegar gat stjórnandi þýska skriðdrekans stytt færið í rólegheitum í 27 metra, þrátt fyrir skothríð frá þeim breska, og sendi þá eitt skot úr 75 mm fallbyssu sem, af þessu dauðafæri, flatti Grant-skriðdrekan út. Það var því enginn furða þótt Montgomery marskálkur bölvaði þessu ,,ameríska djöfulsins drasli” í sand og ösku.

Grant-skriðdrekinn var fljótlega leystur af hólmi með miðlungsþungum skriðdreka af gerðinni M-4, sem einnig var nefndur General Sherman, og varð helsti ,,vinnuhestur” Bandamanna allt til stríðsloka. Þótt sá væri vissulega öflugri en eldri bandarísku skriðdrekarnir var Sherman að mörgu leyti gallagripur. Lag hans var þannig að hann sást langar leiðir og varð þannig auðvelt skotmark. Hlaupstutt 75 mm fallbyssan dró 300 metrum skemmra en fallbyssa þýska Panther-skriðdrekans sem Þjóðverjar höfðu byrjað að framleiða 1942 gagngert til að hafa eitthvað í (bandaríska) T-34 skriðdreka Rússa að gera. Ýmis búnaður Sherman-skriðdrekans reyndist einnig meingallaður.

Sherman-skriðdrekinn fékk fljótt að kenna á hættulegasta andstæðingi sínum sem var hinn stóri og þungi Tiger-skriðdreki Þjóðverja. Sá var búinn 88 mm fallbyssu og sá stærsti (Königstiger) vóg 69 tonn. Skotin frá Sherman hrundu af Tiger-skriðdrekanum án þess að skaða hann. Skot frá Tiger fór hins vegar auðveldlega þvert í gegn um Sherman-skriðdreka. Einn skriðdrekaforingja Bandaríkjamanna, Welborn G. Dolvin, fékk að reyna þetta í bardögum á Ítalíu þar sem hann komst lífs af illa brunninn eftir að Sherman-skriðdreki hans var skotinn í tætlur af Tiger í bardaga. Dolvin varð síðar hershöfðingi og beitti sér sérstaklega fyrir því að bandaríski herinn yrði búinn sem bestum skriðdrekum.

Það er ekkert leyndarmál að þúsundir skriðdrekahermanna úr liði Bandaríkjamanna og Breta dóu beinlínis vegna þess hve Sherman-skriðdrekinn var illa hannaður og léleg framleiðsla. Fá tilvik eru betri sönnun þessa en sú útreið sem skriðdrekasveitir Bandamanna hlutu í viðureign við Þjóðverja á Caen-svæðinu í Normandí á norðurströnd Frakklands þann 18. júlí 1944. Þar mættu liðsveitir Bandamanna, með1350 Sherman-skriðdreka, mótspyrnu þýsks vélaherfylkis sem hafði 400 Tiger- og Panther-skriðdrekum á að skipa. Einn bresku hermannanna, sem lifði orrustuna af, lýsti henni á eftirfarandi hátt: ,,Næstum því á einni mínútu höfðu allir skriðdrekar 3ja herflokka og yfirstjórnenda þeirra verið hæfðir og voru annað hvort sprungnir í loft upp eða stóðu í björtu báli. Innan 72ja klukkustunda höfðu þýsku skriðdrekaliðarnir eytt a.m.k. 300 Sherman-skriðdrekum. Enda var svo sem engin furða þótt þeir þýsku uppnefndu þá ,,Ronson” því þeir ,,gáfu eld” í hvert sinn.”

Eitt tilvik sýnir ef til vill best hve yfirburðir Þjóðverja í skriðdrekahernaði voru miklir í síðari heimstyrjöldinni: Við Bayeux í Frakklandi varð Mikael Wittman höfuðsmaður og stjórnandi Tiger-skriðdreka fyrir tilviljun ,,einskipa” á vegi heillar herdeildar Breta. Wittmann lagði umsvifalaust til orrustu og hitti fremsta Sherman-skriðdrekann í fyrsta skoti og þann aftast í næsta skoti. Síðan renndi hann Tiger-skriðdrekanum meðfram röðinni og tíndi niður hvern skriðdrekann af öðrum – á 5 mínútum gjöreyðilagi áhöfn þýska skriðdrekans, ein og án aðstoðar, 19 Sherman-skriðdreka, 14 hálfbeltabíla og 14 fallbyssuvagna Breta.

Eftir lestur þess sem hér hefur verið reifað er ekki undarlegt þótt lesandanum komi sú spurning í hug – hvernig Bandamenn hafi farið að því að vinna stríðið? Einn þeirra sem hefur reynt að svara þeirri spurningu er breski sagnfræðingurinn John Ellis. Í bók hans ,,Brute force”, sem kom út 1990, kemst hann að þeirri niðurstöðu að Bandamenn hafi sigrað með magni en ekki gæðum – hafi getað teflt fram gnægð af öllu – flugvélum, bílum, skipum, skriðdrekum, vopnum, skotfærum og hermönnum á móti mun betur þjálfuðum þýskum hermönnum en sem bjuggu við vaxandi skort. Dæmi um þessa yfirburði í magni voru svokölluð sprengjuteppi en þá var þúsundum flugvéla beitt til að varpa sprengjum svo þétt að nánast ekkert komst lífs af á því svæði sem þannig var ,,teppalagt”. Með þessu móti var mörgum skriðdrekum Þjóðverja grandað – m.a. fórst áðurnefndur Mikael Wittman höfuðsmaður, sem talinn var einn allra færasti skriðdrekastjórnandi Þjóðverja, í einni slíkri ,,teppalögn” í ágúst 1944.

Sjálfur Erwin Rommel marskálkur lýsti yfirburðum Bandamanna í skýrslu til Hitlers í desember 1943 þannig: ,,Yfirburðir Breta og Bandaríkjamanna í lofti eru slíkir að aftur og aftur hefur reynst gjörsamlega óframkvæmanlegt að hreyfa framvarðarsveitir okkar úr stað.”

Bandaríski herinn lét framleiða a.m.k. 48 þúsund Sherman-skriðdreka. Omar Bradley hershöfðingi viðurkenndi að Shermann-skriðdrekinn stæðist ekki snúning þeim þýsku Tiger né Panther en sagði skýringuna á sigrinum hafa verið fjöldann; – 10 Sherman áttu einhvern möguleika í bardaga við einn Tiger ..... Í orðum Bradley fólst að væri nógu mörgum Sherman-skriðdrekum beitt (og hluta þeirra hreinlega fórnað) mátti, fyrr en seinna, vinna á þýskum skriðdreka. Það var því engin furða þótt Sherman-skriðdrekinn fengi á sig það orð að vera sjálfsmorðstæki.

Einn af lélegum amerískum skriðdrekum var Sherman. Meira að segja amerískir herforingjar viðurkenndu að minnst 10 Sherman þyrfti til að eiga einhvern möguleika á móti einum Þýskum Tiger.

Varnarvopn Bandamanna gegn skriðdrekum voru lítið betri en skriðdrekar þeirra – í fyrstu úrelt drasl sem hannað hafði verið í fyrra stríði og reyndist gjörsamlega gagnslaust þegar því var beitt í fyrstu í bardögum í Norður-Afríku. Um var að ræða 75 mm fallbyssu á hálfbeltabíl sem var svo óhentugur að oftast valt hann á hliðina væri ekki skotið í beina línu aftur á eða áfram. Gagnvart þýsku skriðdrekunum var eini möguleikinn að flýja sem hraðast úr skotmáli.

Innrásarliðið í Normandí hafði með sér 57 mm skriðdrekafallbyssur sem farartæki þurfti til að draga. Þær reyndust ekki einungis gagnslausar – því skotin drógu ekki í gegn um brynvörn þýsku skriðdrekanna, heldur urðu þær herflokkunum til mikilla trafala.

Fæst skriðdrekavopn sem Bandaríkjamenn framleiddu í síðari heimsstyrjöldinni stóðust þýskum vopnum snúning. Eitt þeirra reyndist þó vel en það var skriðdreka-skotsprengjan ,,Bazooka” sem hermaður stillti á öxl sér og hleypti af. Með henni var hægt að granda léttari skriðdrekum Þjóðverja svo sem Mark IV og jafnvel laska og stöðva þá stærri, Tiger og Panther með því að hæfa þá á ákveðnum stöðum. En ,,bazooka” kom ekki alls staðar að gagni vegna þess m.a. hve færið varð að vera stutt og erfitt gat verið að komast nógu nærri auk þess sem maðurinn, sem bar vopnið, gerði sig að áberandi skotmarki um leið og hann miðaði og hleypti af.

Reynslan sem fékkst í síðari heimstyrjöldinni leiddi í ljós að það eina sem stöðvað gat skriðdreka var betri skriðdreki. Lofthernaður gat tafið skriðdreka – ef veður og aðstæður leyfðu. Þyngd skriðdrekans var ekki lengur talin ein af grunnforsendum hönnunar heldur notkunarsvið. Síðasta gerð Tiger-skriðdrekans, sem vóg 75 tonn, sýndi t.d. flesta alvarlegustu ókosti þungra skriðdreka; brýr brotnuðu undan honum og vegir eyðilögðust - urðu að torfærum fyrir önnur farartæki.

Þegar sigur hafði verið unninn á Þjóðverjum og Japönum og á dögum kalda stríðsins, sem fóru í hönd, hófst kapphlaup um gerð besta skriðdrekans. Sá skriðdreki sem þá varð til og nefnist MBT (skammstöfun á Main Battle Tank”), skyldi sameina í einu tæki hreyfanleika, vígfimi og úthald. Sem fyrirmynd var þýski Panther-skriðdreikinn - en hann er fyrsti MBT-skriðdrekinn og fyrirmynd þeirra sem síðar komu.

Næstu tvö stríð sem Bandaríkjamenn háðu urðu samt ekki til að auka trú herstjórnenda á skriðdrekum. Í Kóreu og Víetnam var lítið um að skriðdrekar berðust gegn skriðdrekum, ef frá eru taldir bardagar í Kóreu í upphafi stríðsins þar sem andstæðingurinn tefldi fram sovéskum T-34-skriðdrekum, sem stóðust ekki þær stærri ,,bazooka”, sem Bandaríkjamenn höfðu þróað á seinni hluta síðari heimsstyrjaldarinnar.

Í fjalllendi Kóreu og í frumskógum Víetnams breyttist hlutverk skriðdrekans sem varð aftur, eins og upphaflega, tæki til aðstoðar fótgönguliðssveitum. Ofurtrú Bandaríkjamanna á lofthernað með sprengjum varð einnig til þess að minna en ella var gert úr hlutverki skriðdrekans í landhernaði.

Í stað þess að nýta nýjar og byltingarkenndar hugmyndir um hönnun skriðdreka völdu yfirmenn bandaríska hersins að halda sig við þekktar aðferðir og tilraunir til að endurbæta þær. Þess vegna var höfuðáherslan lögð á að endurbæta þann skriðdreka, sem síðast var beitt í síðari heimstyrjöldinni, en sá nefndist General Pershing. Sá vóg 42 tonn og gat náð hámarkshraðanum 48 km/klst. Endurbættar útgáfur af honum urðu tveir fyrstu nýju skriðdrekar Bandaríkjamanna eftir stríð, hinn 50 tonna þungi M-47 og 52ja tonna M-48 – hvor tveggja illa heppnaður; of háir og of áberandi, vanbúnir vopnum, allt of hægfara, allt of eyðslufrekir (með bensínvélum) og fuðruðu því upp væru þeir hæfðir á réttan stað.

Í skriðdrekamálum höfðu bandarískir herstjórnendur ekki enn séð ljós svo seint sem 1970. Á eftir M-48 kom M-60 með 105 mm fallbyssu og góðri dísilvél. Hann var þó jafn hægfara og fyrirrennarinn og jafn hár í loftinu og því auðvelt skotmark. Þeir bandarísku hermenn sem mesta þekkingu höfðu á skriðdrekahernaði höfðu ekki mikið álit á M-60. Einn þeirra, James H. Polk hershöfðingi og yfirmaður bandaríska heraflans í Evrópu, lét svo um mælt í tímaritsgrein árið 1972, að M-60 væri samnefnari fyrir 30 ára langan feril misheppnaðrar hönnunar; hann væri ófullnægjandi, að hluta gamalt og lúið 2. flokks hergagn og varaði við því að Sovétar ættu þá þegar miklu betri skriðdreka.

Þótt Sovétar hefðu, eins og Bandaríkjamenn, valið þróun í stað byltingar í endurnýjun skriðdreka, var staða þeirra ólík að tvennu leyti: Í fyrsta lagi byggðu þeir á mjög góðum grunni sem var T-34 og í öðru lagi var sérstök áhersla lögð á skriðdrekalið í uppbyggingu sovéska hersins á árum kalda stríðsins. Aðalsmerki T-34 var ávöl brynvörn sem hratt af sér skotum og lág straumlínulaga útlína sem erfitt var að greina af löngu færi. Þessum eiginleikum héldu nýir og endurbættir sovéskir skriðdrekar svo sem T-54 og T-55 sem þóttu um margt góðir, en þeir flokkuðust sem MBT-skriðdrekar. Það sem þó vakti mesta athygli og aðdáun skriðdrekasérfræðinga á Vesturlöndum var að T-54 og T-55 voru bæði öflugri og léttari en breskir og bandarískir MBT-skriðdrekar, vógu t.d. 10-15 tonnum minna en M-60.

Sovétar héldu áfram að þróa sína skriðdreka með gerðunum T-62 og T-72. Ísraelar hertóku marga T-62 í stríðinu við Araba 1973 og fengu skriðdrekaliðssveitum sínum til notkunar. Það sem Ísraelar mátu mest við þessa sovésku T-62 var frábær vopnabúnaður þeirra, t.d. var hittni fallbyssunnar einstök vegna vandaðs beiti- og miðunarbúnaðar auk þess sem sjálfvirkur búnaður hlóð fallbyssuna þannig að einungis 3 þurfti í áhöfn.

Einn bandarískra hershöfðingja sem hafði skoðað hertekinn T-72 hjá Ísraelum lét þau ummæli falla að nú hefði Sovétar tæknilega yfirburði í skriðdrekamálum auk þess að eiga miklu fleiri skriðdreka en Bandaríkjamenn.

Þótt sovésku MBT-skriðdrekarnir væru að ýmsu leyti vel heppnaðir var ekki þar með sagt að þeir væru gallalausir frekar en önnur mannanna verk: Ýmsir gallar þeirra komu í ljós í stríði Ísraelsmanna og Araba 1973. Þótt lág bygging sovésku skriðdrekanna gerði það að verkum að erfitt var að hitta þá fóru sovésku hönnuðirnir of langt í því að minnka fyrirferð þeirra sem leiddi til þess að einungis smávaxnir menn komust fyrir í þeim. Vegna þrengslanna í T-72 átti sjálfvirki hleðslubúnaðurinn það til að hlaða jafnframt hreðjum skotliðans, sem varð að vinna sitt verk klofvega yfir búnaðinum og við aðstæður eins og hjá sardínum í dós. (Einhver gárungi sem skoðað hafði hertekinn T-72 sagðist þá fyrst skilja hvaðan rússnesku karlakórunum komu kontra-tenóranir).

Þá var loftræsting afspyrnu slæm í rússnesku skriðdrekunum og má ímynda sér hvers konar helvíti það hefur verið fyrir áhöfnina að heyja orrustur í eyðimerkurhitanum (sem var um og yfir 50°C) enda leið yfir marga egipska og sýrlenska stjórnendur þeirra – sumir skotliðanna hreinlega köfnuðu í T-55 og T-62. Sovéskir hönnuðir gerðu ekkert til þess að vernda áhöfnina fyrir alls konar handföngum, tökkum og öðrum skörpum hlutum sem gátu valdið alvarlegum skaða á nýrum og hryggmeiðslum þegar skriðdrekanum var ekið yfir ójöfnur á fullri ferð. Gírkassinn í T-55 og T-62 var svo grófur og klossaður að engin leið var að skipta milli gíra nema tvíkúpla og kúplingin svo þung að stjórnun skriðdrekans var mjög erfið og þreytandi.

Stríðin á milli Ísraelsmanna og Araba leiddu ekki einungis í ljós veikar sem sterkar hliðar í hönnun og byggingu skriðdreka beggja heldur urðu fyrsti vettvangur nýrra vopna sem hefðu getað gert það að verkum að skriðdrekann hefði dagað uppi sem vígvél. Mest munaði um markstýrða eldflaug, sem farið var að prófa upp úr 1950, en hún var hlaðin öflugu sprengiefni og nefndist HEAT (High Explosive Anti-Tank). Þegar slík eldflaug hæfði skriðdreka myndaðist sams konar logi og notaður er við logskurð (háhitabrennari) en hann át sig gegnum þykkustu brynvörn eins og hún væri smjör.

Á meðal vopna af þessari gerð upp úr 1970 var ennþá öflugri skriðdrekasprengja sem nefndist HESH (High Explosive Squash Head). Henni mátti skjóta með eldflaug frá orrustuvélum eða þyrlum en jafnframt mátti beita henni með handvopni. HESH-sprengjan laskaði auðveldlega beltabúnað MBT-skriðdreka. Annað öflugt skriðdrekavopn, sem einnig kom fram á sjónarsviðið um 1970, var sovéska Sagger-flugsprengjan en hún fór í gegn um 40 sm þykkt brynstál og reif síðan allt í tætlur með sprengingu. Sovétar útbjuggu Sagger-flaugina sem ,,bazooka” þannig að hermaður gat beitt henni sem handvopni (með sprengjuvörpu á öxl sér). Þessu vopni beittu Arabar með miklum árangri gegn ísraelskum skriðdrekum og bílum í Yom Kippur-stríðinu 1973.

(Þegar talað er um stríðin á milli Ísraelsmanna og Araba er átt við tvö stríð; annars vegar 6 daga-stríðið í júní 1967 þegar Ísraelar áttu við Jórdani, Sýrlendinga og Egypta en hins vegar Yom Kippur-stríðið, sem einnig var nefnt Ramadan-stríðið eða Október-stríðið, og háð var í október 1973 og stóð yfir í 18 daga, aðallega í Sinaí-eyðimörkinni, en þá börðust Ísraelar gegn Sýrlendingum og Egyptum).

Eftir að hafa kynnst hinum nýju skriðdrekavopnum á borð við Sagger-flaugina veltu sérfræðingar bandaríska hersins því fyrir sér hvort réttlætanlegt væri að verja miklu fé til frekari þróunar skriðdreka. Ömurlega lítill árangur af samstarfi bandarískra og þýskra sérfræðinga við hönnun nýs MBT-skriðdreka á 7. áratugnum, varð ekki til að auka áhuga stjórnenda bandaríska hersins né bandarískra þingmanna á skriðdrekum. Jafnvel Ísraelar, sem höfðu hafið framleiðslu á skriðdreka eftir eigin hönnun, hikuðu þegar ýmislegt benti til að hlutverk skriðdreka yrði að skoða í nýju ljósi.

HESH-sprengjum mátti verjast með því að búa skriðdreka sérstökum hliðarhlífum úr þykku stáli sem gerðu það að verkum að eyðileggingarmáttur sprengjunnar náði ekki til beltanna. Hins vegar var eina leiðin til að verja skriðdreka gegn HEAT-sprengju sá að styrkja efri hluta hans og skotturn með aukinni brynvörn. Hvernig það mátti gera án þess að draga úr vígfimi og lipurð skriðdrekans vafðist fyrir öllum sérfræðingum.

Lausnin, sem gerði það að verkum að skriðdrekinn hélt áfram að vera mikilvægur í nútíma hernaði, varð til á rannsóknastofum í Bretlandi – upphafslandi skriðdrekans. Tæknimenn í þróunarmiðstöð breska hersins í Chobham í Surrey höfðu á 7. áratugnum farið að gera tilraunir með lagskipta brynvörn þar sem lög stálsins lágu á misvíxl. Í ljós kom að slík brynvörn stóðst bræðandi funa HEAT-sprengjunnar og gat einnig varið skriðdreka gegn HESH og öðrum flugsprengjum. Bandaríkjamenn voru fljótir að ná tökum á þessari tækni. 1972 efndu stjórnendur skriðdrekadeildar fótgönguliðsins til sýningar fyrir Creighton W. Abrams hershöfðingja, sem þá var nýorðinn formaður yfirstjórnar landhersins (Army Chief of Staff) en hann hafði verið frægur skriðdrekaforingi í síðari heimstyrjöldinni og æðsta stjórandi bandarísku herjanna í Víetnam frá 1967-1972. Þar var hertekinni Sagger-flugsprengju skotið að lagskiptri brynvörn (Chobham-brynvörn). Einu merkjanlegu áhrifin voru skemmdir á málningunni. ,,Skriðdrekinn verður áfram við lýði” á Abrams að hafa sagt að lokinni sýningunni.

Ísraelar ákváðu að halda áfram þróun og framleiðslu nýs MBT-skriðdreka, Merkava (hebreska orðið yfir rómverskan stríðsvagn), auk þess sem Þjóðverjar, Frakkar og Bretar stóðu saman að gerð MBT-skriðdreka í ljósi þeirra framfara sem orðið höfðu á brynvörninni.

Bandarísk sendinefnd skriðdrekasérfræðinga sem skoðaði leifar um 1700 skriðdreka, sem eyðilagðir höfðu verið í Sinaí-eyðimörkinni í Yom Kippur stríðinu 1973, komst að því að þótt Sagger-flugsprengjur hefðu grandað mörgum skriðdrekum Ísraela, aðallega á fyrstu dögum stríðsins, hafði 90% grandaðra skriðdreka verið grandað af öðrum skriðdrekum.

Snemma á 8. áratugnum höfðu viðhorf æðstu ráðamanna bandaríska hersins og fjárveitingarvaldsins til skriðdreka breyst og áhersla var þá lögð á að þróa fullkomnari MBT-skriðdreka – þar fór Abrams fremstur í flokki en það var haft eftir George S. Patton Jr, hershöfðingja, að allt sem hann kynni í skriðdrekahernaði hefði hann lært af ,,Abe" Abrams.

Chrysler Corporation, sem hafði framleitt alls konar hergögn frá því 1941, m.a. hluta af Grant- og Sherman-skriðdrekunum, en þeir voru þó ekki hannaðir af fyrirtækinu heldur af sérstakri tæknistofnun hersins. Á meðal hergagna sem Chrysler hafði framleitt voru hinir frábæru torfærubílar Dodge Weapons Carrier og Dodge Carry-All. Upp úr miðri 20. öldinni framleiddi hergagnadeild Chrysler alls konar loftvarnabúnað, m.a. fjarstýrðar eldflaugar (Redstone og Jupiter) en hergagnadeildin skilaði fyrirtækinu mestum hagnaði allra deilda.

1967 fól yfirstjórn hersins Chrysler, sem verktaka, að hanna og framleiða fullkominn MBT-skriðdreka. Bandaríska þingið hafði samþykkt sérstaka fjárveitingu og sett hafði verið á laggirnar ráðgjafarnefnd hers og þings, sem skyldi hafa umsjón með verkefninu. Þessi skriðdreki, sem ekki átti að verða endurbættur M-60 heldur nýr frá grunni, nefndist M-1 og skyldi sameina með árangursríkasta hætti hreyfanleika, vígfimi og varnir. Fyrstu forgerðir M-1 voru prófaðar 1974, sama ár og Abrams hershöfðingi og verndari verkefnisins dó af völdum krabbameins, en í virðingarskyni var skriðdrekinn nefndur eftir honum ,,The Abrams Tank" M-1. 7 ára hönnunar- og þróunarstarf sem þá var að baki hafði ekki verið neinn dans á rósum og mátti litlu muna að verkefnið dagaði uppi við lát Abrams. Þessi skriðdreki varð efni í uppáhaldsumfjöllun blaðamanna, sem fylgdust með hermálum, og fundu þeir honum allt til foráttu - ekki síst gagnrýndu þeir kostnaðinn en hvert eintak var talið kosta 2 milljónir dollara (1975).

Á meðal þess sem gagnrýnendur höfðu mest á hornum sér var gashverfillinn, sem knýr Abrams-skriðdrekann – þeir töldu hann óáreiðanlegri en dísilvél auk þess sem hann væri miklu dýrari. Hönnuðir bentu hins vegar á að gashverfillinn væri fyrirferðarminni, léttari, lágværari, gæti brennt ýmsum tegundum eldsneytis, m.a. dísilolíu og afgas hans væri reyklaust. (Um þetta leyti höfðu Sovétar einnig tekið gashverfil fram yfir dísilvél í T-80).

Það varð vatn á myllu gagnrýnenda að snemma þótti gashverfill Abrams- skriðdrekans gjarn á að bila, hann var sérstaklega viðkvæmur fyrir sandi og ryki auk þess reyndist hann slíkur eyðsluhákur að annað eins hafði ekki sést og telja nú Bandaríkjamenn ekki allt ömmu sína í þeim efnum. Herinn reiknaði út að Abrams-skriðdrekinn þyrfti ekki minna en 2000 lítra af eldsneyti á dag í hernaði en það þýddi að skriðdrekaherfylkjum fylgdi áður óþekkt birgðaþörf sem gæti skapað mikla erfiðleika.

Þá varð það ekki til að auka tiltrú á Abrams-verkefnið að Chrysler, eftir að hafa látið til sín taka í evrópskum bílaiðnaði á 7. og 8. áratugnum með hörmulegum árangri, rambaði á barmi gjaldþrots upp úr 1976 en ein af afleiðingum erfiðleikanna var að nánast ríkti stjórnunarleg upplausn í fyrirtækinu með tilheyrandi vandræðagangi. Og væri það ekki nóg bætti ótrúleg óheppni um betur.

Snemma í febrúar 1978 var ákveðið að Abrams M-1 skriðdrekinn frá Chrysler væri tilbúinn og ekkert því til fyrirstöðu að afhenda hann ríkisstjórn Bandaríkjanna opinberlega með tilheyrandi viðhöfn. Í kynningu fjölmiðla var skriðdrekinn sagður eitt stórkostlegasta bardagatæki sögunnar; stærri, öflugri og betur búinn en nokkur þáverandi skriðdreki höfuðóvinarins, Sovéta, og betri en Sovétar gætu nokkru sinni smíðað, eins og það var orðað.

Skipulögð var stórfengleg athöfn á verksmiðjusvæði hersins í Lima í Ohio, sem Chrysler hafði til umráða, en þar skyldi afhending fara fram með viðhöfn að viðstöddu stórmenni; þar var mættur aðstoðarhermálaráðherrann ásamt nokkrum hershöfðingjum, ekkja Abrams hershöfðingja sem braut kampavínsflösku á skriðdrekanum og gaf honum opinberlega heitið Abrams. Á staðnum var fjölda fréttamanna frá blöðum, útvarps- og sjónvarpsstöðvum.

Að loknum hátíðlegum ræðum og hástemmdum yfirlýsingum, þar sem pólitíkusar og pótintátar hersins börðu sér á brjóst, skyldi fjölmiðlamönnum og gestum úr hópi fyrirfólks gefinn kostur á að sjá hinn nýja 59 tonna skriðdreka leika listir sínar. Hann fór af stað en stöðvaðist eftir nokkra tugi metra, fastur í bakkgírnum. Hersingin fylgdist með ítrekuðum tilraunum til að losa flykkið úr bakkgírnum. Dreyrrauðir í andliti skipuðu yfirmenn Chrysler að skriðdrekanum skyldi bakkað inn í verksmiðjuna aftur til frekari frágangs. Þessi neyðarlega uppákoma varð á meðal fyrstu frétta fjölmiðla og var ekki til að auka tiltrú á verkefninu né á Chrysler sem skömmu síðar neyddist, vegna fjárhagserfiðleika, til að selja General Dynamics hergagnaframleiðsludeild sína. Og þótt það sé útúrdúr þá seldi Chrysler aðra framleiðsludeild sem, öfugt við bílaframleiðsluna, skilaði hagnaði, en það var deildin sem framleiddi viðskiptaþoturnar Gulfstream.

Fyrstu Abrhams M-1 voru afhentir hernum á árinu 1980. Á næstu árum framleiddi General Dynamics um 8000 skriðdreka af þessari gerð en þeir kostuðu ríflega 20 milljarða dollara. Seinni gerðir nefndust M1A1 en þeir voru búnir 120 mm fallbyssu og lokuðu loftræsti- og kælikerfi sem varði áhöfnina fyrir eitur- og sýklaefnum og gegn geislavirkni.

Fram að Flóabardaga 1991 hafði hinn ísraelski Merkava verið einn MBT-skriðdreka um að hafa mætt sovéskum skriðdrekum í orrustu. Í innrás í Líbanon hafði hinn hægfara (40 km/klst) og þungvopnaði Merkava ekki verið í neinum vandræðum með að granda nokkrum sýrlenskum T-72. Þegar hinir stóru Abrams-skriðdrekar brunuði inn í Írak og Kuveit, vissi enginn hvort þeir réðu jafn vel við T-72 og Merkava hafði gert. Fyrstu 100 klukkustundir stríðsins sýndu að svo var og gott betur.

Abrams-skriðdrekinn er búinn þýskri fallbyssu frá Rheinmetall, Browning vélbyssum og tæknibúnaði sem ekki á sér neina hliðstæðu og er talinn fullkomnasti, öflugasti og besti skriðdreki sem til er.

Fullbúinn vopnum vógu fyrstu Abrams-skriðdrekarnir 63 tonn. Á jafnsléttu var hámarkshraðinn 65 km/klst. og var hann því einn þeirra hraðskreiðustu. Snerilstangarfjöðrun, hugvitsamlega gerðir demparar og einstaklega löng beltin tryggðu ekki einungis mýkt í akstri á malbiki heldur gerðu kleift að ferðast um vegleysur eyðimerkurinnar á 56 km hraða án þess að áhöfnin yrði öll blá og bólgin. Lág útlínan, einungis 2,45 m frá neðstu brún beltis og upp á efsta hluta skotturns gerði það að verkum að skyttur andstæðingsins áttu mjög erfitt með að hæfa Abrams-skriðdrekann nema af stuttu færi (sem sjaldan gafst).

Að innanverðu hafði 4ra manna áhöfnin úr ótrúlegu safni tæknibúnaðar að velja – m.a. ýmsum tækjum sem fremur hefði mátt búast við í geimskipum í kvikmynd um stjörnustríð. Þýðingarmesta tækið er án efa hitasjáin frá Raytheon en með henni má stjórna skriðdrekanum með fullri sýn í svartamyrkri eða þegar ekki sést út úr augum vegna reyks, sand- eða snjóbyls. Hitasjáin nemur varmaútgeislun frá tækjum, öðrum skriðdrekum og hermönnum auk þess sem með henni má greina á milli eigin hermanna/tækja og andstæðinga. (Ein af síðustu gerðum þýska Panther-skriðdrekans (Ausführung F sem var prófaður í maí 1944) var búinn nætursjá, en með henni mátti skoða umhverfi í myrkri með hjálp innrauðra geisla).

Tæknibúnaðurinn í Abrams-skriðdrekanum á sér enga hliðstæðu nema í fullkomnustu gerðum árásarflugvéla. Með hitasjá er unnt að stjórna skriðdrekanum í svartamyrkri, reykjar- eða rykkófi, næstum eins og um hábjartan dag.

Tölvubúnaður tengdur leysigeislamiði gerir það að verkum að skyttur geta beitt byssum og sprengjuvörpum af fyllstu nákvæmni þótt skriðdrekinn sé á fullri ferð – þessi búnaður, sem er hannaður og framleiddur, í fyrstu af Litton en síðar af Northrop Grumman, tekur jafnvel mótvind/hliðarvind og hitastig byssuhlaupsins með í reikninginn.

120 mm fallbyssan á Abrams M1A1 er frá Rheinmetall í Þýskalandi og dregur um og yfir 3200 m. Fallbyssur rússnesku T-72 skriðdrekanna drógu lengst af þeim sem Írakar notuðu í Flóabardaga 1995, eða 1828 m. Írösku skriðdrekarnir urðu að stöðva til að miða og voru þá auðveld skotmörk, ekki síst þar sem hitasjá Abrams-skriðdrekans gerði kleift að miða á þá í gegnum sótsvartan reyk frá brennandi olíulindum og rykmökk þar sem Írakarnir sáu ekki glóru. Auk þess stóð Abrams-skriðdrekinn nánast aldrei kyrr og því mjög erfitt að hitta hann. Þá skipti ekki litlu máli að gashverfill Abrams-skriðdrekans var svo hljóðlátur að Írakarnir uggðu ekki að sér fyrr en þeir góndu beint inn í fallbyssuhlaupið en þannig voru byssuhreiður þeirra unnvörpum gerð óvíg án þess að þeir kæmu nokkrum vörnum við.

Íraskur skriðdrekaforingi sem tekinn hafði verið til fanga hafði orð á því að þetta væri ,,óréttlátt” stríð og átti þá við ofureflið – sagðist aldrei hafa heyrt í bandarísku skriðdrekunum fyrr en þeir ,,óku yfir hann”.

Það segir sína sögu um liðsmuninn að ekki einn einasti þeirra 1956 Abrams-skriðdreka, sem beitt var í Flóabardaga 1991, lenti í höndum andstæðingsins. Fjórir löskuðust án þess að eyðileggjast og vél eins var eyðilögð með því að draga brynvarinn bíl sem hafði bilað. Enginn úr áhöfn Abrams-skriðdreka féll. Í Flóabardaga 1991 sýndi Abrams-skriðdrekinn, á áhrifaríkan hátt, að hann var besta vígvél sinnar tegundar í heiminum.

Á meðal þess sem gagnrýnendur höfðu haldið á lofti var að gashverfillinn myndi soga inn á sig sand og ryk og stöðvast. Hafi sú gagnrýni átt við rök að styðjast var búið að leysa málið með fullkomnari loftsíubúnaði. Vissulega þurfti að skipta ört um síur sem var erfitt verk, hver síanna þriggja vegur um 100 kg þegar hún hefur gengt hlutverki sínu og fyllst af sandi. Með góðri þjálfun tókst að skipta nægilega ört um síurnar án þess að það tefði notkun skriðdrekanna umfram eðlilegan þjónustu- og viðhaldstíma. Einnig reyndist unnt að draga verulega úr eldsneytiseyðslu skriðdrekanna með samstilltum aðgerðum og þótt hún væri mikil torveldaði það ekki hernaðinn.

Ýmsar endurbætur hafa verið gerðar á Abrams-skriðdrekanum. Í maí 1991 hófust prófanir á annarri kynslóðinni, M1A2, sem lítur eins út og sú fyrsta en er talsvert ólíkur að innanverðu, m.a. búinn öðrum og þróaðri vopnum, m.a. flugskeytabúnaði af svipaðri gerð og notaður er í fullkomnustu árásarþotum, en sá búnaður getur stýrt keðjuverkandi skot- og sprengjuárásum á mörg skotmörk í einni og sömu atrennu.

Á vígvelli í styrjöld í upphafi 21. aldar virðast enn gilda grundvallarregla sem lærðist í síðari heimstyrjöldinni: Einungis yfirburða skriðdreki með þrautþjálfaðri áhöfn – undir stjórn manna sem kunna skriðdrekahernað – getur stöðvað annan skriðdreka. Engin önnur vígvél getur haft jafn mikil áhrif í bardaga en þar vegur þyngst gríðarlegt vopnaafl og hreyfanleiki skriðdrekans. Með Abrams-skriðdrekanum hefur Bandaríkjamönnum loks tekist að smíða og tefla fram þeim allra öflugasta.

Þessi grein hefur verið lengi í smíðum. Það er merkileg tilviljun að hún varð fullgerð að morgni 20. mars 2003 þegar fregnir bárust af því að hafin væri innrás Bandaríkjamanna í Írak. Abrams-skriðdrekinn mun án efa koma við sögu á næstu dögum og ef til vill vikum eða mánuðum. Mörgum kemur sjálfsagt á óvart að nú eru það ekki einungis Bandaríkjamenn sem ráða yfir Abrams-skriðdrekum heldur hafa Arabar þá einnig undir höndum. Sem dæmi má nefna að Egyptar sömdu við General Dynamics um smíði Abrams-skriðdreka í Egyptalandi og á egypski herinn nú (2203) á annað þúsund M1A1 og 2. Saudi-Arabar eiga nokkur hundruð stykki eins og Kuveitar. Bandaríski herinn hefur keypt 8367 Abrams-skriðdreka síðan 1978 og má reikna með að flestir þeirra sé enn nothæfir.

(Athugasemd frá höfundi: Til að halda lengd þessarar greinar innan ákveðinna marka er einungis fjallað um skriðdreka Bandamanna, þ.e. Ameríkana, Breta og Rússa í fyrri og síðari heimstyrjöldinni. Greinar um þýsku Panzer, Panther- og Tiger-skriðdrekana eru hins vegar sjálfstæðar).