Til baka á aðalsíðu

Netfang höfundar

Mín skoðun:

 

30.05.2005

Leó M. Jónsson: Spekingar á Bifröst hafa ,,gert könnun" ( en ekki kannað) launakjör stjórnenda og komist að þeirri niðurstöðu að konur séu 50% lakar launaðar í stjórnunarstörfum en karlar. Rektorinn sagði frá þessu með andköfum í ræðu af einhverju tilefni og fjölmiðlar hlupu til og bergmáluðu; - algild sannindi sem flestir þekkja urðu að rokufrétt. Hvaða námshópi sem er yrði ekki skotaskuld úr að því að fá þá niðurstöðu úr könnun að launamisrétti á milli kvenna og karla sem stjórnenda hafi ekkert með kynferði að gera - þetta sé fyrst og fremst afleiðing hefðbundins klíkuskapar á meðal karla - ástæðan er fyrst og fremst ,,vinavæðing" með tilheyrandi klíkum karla sem eru lokaðar konum. Það er ekki fyrr en síðasta vígi kíkuskaparins fellir múra sína gagnvart konum - þ.e. Frímúrarreglan, að einhvers jafnréttis er að vænta í þessu efni.
Sumir hafa fyrir löngu áttað sig á því að aðstöðumunur einstaklinga gagnvart störfum og verkefnum, sem þeir hafa menntað sig til, hefur jafn lítið með kynferði að gera eins og menntun hæfni og hæfileika. Hæfir einstaklingar fá aldrei tækifæri til að takast á við störf sem þeir sækja um af þeirri einföldu ástæðu að þeir tilheyra ekki réttum klíkum eða eru ekki meðlimir í klíkum. Vegna þess að algengara er að konur séu utan við klíkusamfélagið verða þær áberandi í þeim hópi fólks sem er einfaldlega haft útundan. Skilaboð karlaklíkusamfélagsins til kvenna um að vera ekkert að ybba gogg felast í samanteknum ráðum um að greiða konum lægri laun fyrir sömu stjórnunarstörf.
Í þessu ljósi er athyglisvert að velta því fyrir sér hvenær félagslíf verður að klíkuskap. Alls konar félögum, samtökum og klúbbum hefur fjölgað síðustu áratugina. Launþega- og stéttarfélög skipta hundruðum. Frímúrarar, Oddfellóar,Rotary, Kiwanis, Lions o.fl. starfa í flestum þéttbýliskjörnum; alls konar félög starfa á vegum stjórnmálaflokka. Golfklúbbar hafa sprottið upp út um allt; líkamsræktar-, útivistar- og heitu-potta-klúbbum er haldið úti, veiðifélagar hafa með sér samtök. Til viðbótar mætti nefna áttahagafélög, bridge-, og keiluklúbba, karlakóra, flug-, bíla- og mótorhjólaklúbba - þannig mætti halda áfram nánast endalaust. Tilgangur félagsstarfsins er hagsmunagæsla, ræktun vináttu og/eða frændsemi og skemmtun, enda er maður manns gaman. Allt er þetta gott og blessað svo lengi sem samtakamátturinn er ekki notaður til að rýra félagsleg réttindi og samfélagslega möguleika fólks, sem ekki tilheyrir viðkomandi félagsskap. Margar þessara félagseininga einskorðast við þáttöku karla. Þegar litið er yfir sviðið sem heild kemur fljótt í ljós ákveðið samhengi - ákveðin ástæða þess að einungs karlar fá aðgang að ákveðnum klíkum. Ástæðan er vald.

Lengi voru svokölluð ,,lokuð leynifélög", sem eiga rót sína að rekja til ,,gildanna" í Evrópu á miðöldum, grunuð um að beita samtakamætti utan félags til að hygla meðlimum sínum. Þegar lýst var klíkuskap og andfélagslegum áhrifum hans voru gjarnan nefnd dæmi þar sem í hlut áttu karlmenn, sem vitað var að tilheyrðu einhverri reglunni. Núorðið er algengt að klíkuskapur sé kenndur við önnur og almennari félög. Miklu oftar eru karlmenn orðaðir við slíkan klíkuskap en konur. Aukinn almennur klíkuskapur hefur einnig birtst í mynd ,,vinavæðingar".

Ég er þeirrar skoðunar að við séum fyrir löngu komin langt yfir mörkin þar sem eðlilegt félagslíf breytist í skaðlegan klíkuskap og tel mig geta fært nokkur rök fyrir að svo sé. Ég fullyrði t.d. að miklu meira máli skipti að þekkja einhvern lykilmann, þegar sótt er um starf, heldur en að geta sýnt fram á menntun og færni til að inna starfið af hendi. Með þessu á ég ekki við að menntun og færni skipti ekki máli heldur að sú einkennilega hefð hafi skapast, að meiru máli skipti hver einstaklingurinn sé en hvað hann getur, þ.e. fyrst er spurt ,,hver er hann/hún?" og því næst ,,hvað kann hann og getur?" Önnur rök fyrir þessari fullyrðingu er að málshöfðunum vegna stöðuveitinga hjá hinu opinbera sýnist mér hafa fjölgað undanfarin ár, ekki einungis vegna ásakana um brot á jafnréttisreglum heldur einnig vegna meintrar mismununar, þ.e. að menntun og reynsla hafi ekki verið látin ráða úrslitum t.d. á milli tveggja hæfra einstaklinga. Í þriðja lagi, og sem ég tel vera aukna afleiðingu klíkuskapar, fullyrði ég að það sé orðin regla að einstaklingur, sem kominn er yfir 50 ára aldur og sækir um auglýst starf, sé ekki kallaður í viðtal né virtur svars. Ofnotkun kennitalna, sem er séríslenskt fyrirbrigði, stuðlar að slíkri mismunun; með kennitölum er auðveldara og fljótlegra að fremja óréttlæti í þágu klíkuskapar.

Ég tel að aukinn klíkuskapur sé þegar orðinn alvarleg meinsemd hérlendis og að klíkuskapur sé hemill á eðlilega þróun og tæknivæðingu íslenskra fyrirtækja - of margar lykilstöður séu mannaðar undirmálsfólki hvað varðar, hæfileika, menntun og reynslu vegna klíkuskapar við ráðningu. Vegna klíkuskapar tel ég framleiðni íslenskra fyrirtækja hefta á svipaðan hátt og pólitískar stöðuveitingar hafa heft framleiðni og þjónustugæði opinberra stofnana.
Niðurstaðan er sú að þetta misrétti fari ekki eftir kynferði og að því sé ekki beitt í meiri mæli varðandi stjórnunarstörf en önnur þar sem mismunandi sérhæfingar er krafist. Ástæða er til að geta þess að pistlahöfundur er ekki meðlimur í neinum félagsskap (öðrum en Landssambandi hjartasjúklinga sem allir lenda sjálfvirkt í eftir endurhæfingu hjá HL-stöð).

----------------------------------------------

7. maí 2005

Leó M. Jónsson: Sósialisminn á Morgunblaðinu (sem gárungar kalla Rauðavatnstíðindi) tekur stundum á sig undarlegar myndir. Ágætt dæmi um forsjárhyggju ritsjórnarinnar koma fram í einnni af forystugreinum blaðsins í dag (laugardag) þar sem ákvörðun fjármálaráðuneytis Geirs H. Haarde um lægri vörugjöld af amerískum pallbílum er gagnrýnd á þeim forsendum að þetta séu svo óheppileg, stirð og klossuð farartæki og því nánast ónothæf sem einkabílar. Á þeim forsendum vill blaðið að innflutningsgjöld séu hækkuð á þessum vinnubílum. Einhvern veginn finnst manni að engin þörf sé fyrir forsjá Morgunblaðsins (eða Landverndar) í þessu efni frekar en að hafa vit fyrir fólki um val á bílum yfirleitt. Máli sínu til frekari stuðnings vísar leiðarahöfundur í lýsingu á Ford F350 vinnubíl með 6 lítra dísilvél sem birst hafði í blaðinu deginum áður. Þar er réttilega bent á að þennan klossaða trukk sé nánast ógjörningur að nota sem einkabíl vegna þess hve erfitt sé að koma honum við í borgarumferð, t.d. passi hann ekki í nein venjuleg bílastæði! En - halló - halló (eins og þau á Rauðavatnstíðindum nota þegar mikið þykir liggja við) er þar ekki komin skýringin á því hvers vegna þessir dísiltrukkar, þessir sterkbyggðu vinnubílar fyrir bændur, verktaka, hestamenn, iðnaðarmenn og fyrirtæki í ferðaiðnaði, bera lægri aðflutningsgjöld? Með í leiðaranum fylgdi klassískt nöldur frá Landvernd, byggt á vanþekkingu og ímyndun, um að þessir vinnubílar væru eyðslufrekir og því óæskilegir með tilliti til umhverfisverndar. Staðreyndin er hins vegar sú að þessir bílar eyða miklu minna eldsneyti og eru með margfalt minni mengun í útblæstri en þeir 10 ára gömlu vinnubílar sem þeir leysa af hólmi. Í bílaprófunum Mbl. er reglan sú að gefa upp eldsneytisnotkun viðkomandi bíls í innrammaðri töflu. En svo undarlegt sem það er þá var það ekki gert þegar þessi Ford F350 vinnubíll var prófaður. Getur verið að þær upplýsingar (sem ég veit að blaðamaður hafði undir höndum) hafi ekki verið nægilega ,,hagstæðar" til að falla að ímyndun nöldrara Landverndar?

5. maí 2005

Leó M. Jónsson: Félag kúabænda stundar hagsmunagæslu með árangri - talsmenn þess eru svo gott sem ósýnilegir en á þá hlusta pólitíkusar, meira að segja ráðherrar, sem véfrétt væri - eins og dæmin sanna. Ráðamenn eru hins vegar áberandi samtaka um að blása á allt sem forystumenn Neytendasamtakanna og Félags bifreiðaeigenda segja enda eru þeir landsþekktir - ekki fyrir hagsmunagæslu - því á því sviði hefur hvorki Netendasamtökunum né FÍB orðið mikið ágengt, heldur fyrir nöldur; þjóðin er orðin hundleið á þessum andlitum fyrir löngu og skilur vel að pólitíkusar telji sig hafa annað og þarfara að snúast en að hlusta á sígilt nöldur manna með andlit sem eru orðin að staðlaðri ímynd hins fótumtroðna íslenska neytanda (það sem pólitíkusar kalla sín á milli ,,pöbulinn"). Sé einhver veigur í félagsmönnum Neytendasamtakanna og FÍB ættu þeir að vinda bráðan bug að því að leysa formenn og framkvæmdastjóra sína af hólmi. Flýta mætti þeirri bráðnauðsynlegu aðgerð með ríflegum starfslokasamningi, eftirlaunum sem ekki væru lakari en sjálftökueftirlaun þingmanna, sem jafnframt hafa verið ráðherrar eða flokksformenn (eins og Össur), og góðum gjöfum - og borga þeim jafnframt aukalega og rausnarlega fyrir að láta sem minnst á sér bera næstu 5 ár eða svo, - ráða svo nýja og byrja á að semja við Félag kúabænda um að taka að sér þjálfun þeirra. Mér kæmi ekki á óvart þótt endurreisnin myndi hefjast á því að breyta heiti FÍB í Félag Íslenskra Bílabænda - skammstöfunin héldi sér til hagræðis.

En að öllu gamni slepptu þá er orðið deginum ljósara hvers vegna Íslendingar munu ekki troða sömu slóð og nágrannaþjóðir í því að hvetja fólk til að velja dísilfólksbíla sem ekki eru jafn skaðlegir umhverfinu og bílar með bensínvél. Ákvörðun olíugjalds sem gerir dísilolíu, í fyrstu, dýrari en bensín, öfugt við það sem gerist annars staðar í Evrópu, voru engin mistök þótt á þeim séu þessi hefðbundnu fingraför klaufa sem geta ekki gengið og tuggið samtímis. Með því að ríkissjóður tekur hærri skatt af dísilolíu í innflutningi en af bensíni er ljóst að markmiðið er ekki umhverfisvernd heldur aukin tekjuöflun með hækkun skatta af umferð. Jafnframt tryggir ákvörðun ríkisstjórnarinnar um upphæð olíugjaldsins að tekjur olíufélaganna muni ekki minnka, eins og þær hefðu gert ef umhverfissjónarmið hefðu ráðið, heldur aukast þær um leið og tekjur ríkissjóðs. Snilldin er í því fólgin að olíufélögin geta gert ríkisstjórninni þann ,,vinsamlega greiða" að draga hana að landi með því að hækka verð á eldsneyti þannig að bensínið verði komið nokkrum krónum uppfyrir dísilolíuna - svona í kringum 1 júlí n.k. (sem myndi henta ágætlega! - en þannig sýndu olíufélögin í verki að þau kynnu að meta ,,greiðann") - tekjur beggja ykjust - og kátt yrði í höllinni!

Við skoðun á útreikningi mínum á áhrifum niðurfellingar þungaskatts af dísilbílum, en hann má sjá í Talstöðvarpistli frá 30. apríl 2005 (annars staðar á Vefsíðu Leós), má sjá að breytingin mun auka reksturskostnað allra dísilbíla með leyfilega heildarþyngd umfram 15 tonn, t.d. um rúm 14% af stærstu malarflutningabílum. Jafnframt er ljóst að þessi aukna skattheimta mun skila sér upp í gegn um allt verðmyndunarkerfið vegna margfeldisáhrifa - t.o.m. mun hún auka greiðslubyrði og skuldir heimila í landinu af húsnæðislánum með hækkun vísitölu og þar með verðbóta.

Ástæða þess að íslensk stjórnvöld fóru ekki sömu leið og nágrannaþjóðir sem stuðla að umhverfisvernd með því að hafa dísilolíu ódýrari en bensín er alveg ljós (svo notað sé uppáhalds-orðatiltæki pólitíkusa): Það er nefnilega ekki markmið íslenskra stjórnvalda að stuðla að umhverfisvernd verði hún til að rýra tekjur ríkissjóðs (og olíufélaga). Hins vegar er markmið íslenskra stjórnvalda að nota hvert einasta tilefni sem gefst til að auka skattheimtu af umferð - lagabreyting með afnámi þungaskatts er þannig tilefni - og að sjálfsögðu notað.
AMEN.

--------------------------------------------

23. apríl 2005

Leó M. Jónsson: Ég var að hlusta á Pál Skúlason, sem brátt lætur af embætti sem rektor Háskóla Íslands, segja frá ráðstefnu þeirra 10 háskóla sem nú starfa á Íslandi. Á meðal þess sem Páll sagði vera brýnt væri að fá aukið fé til háskólanna. Helstu orsök aukinnar fjárþarfar sagði Páll vera stóraukna aðsókn að háskólum en nú stunda tugþúsundir ungs fólks háskólanám á fjölmörgum sviðum. Þótt Páll segði það ekki berum orðum mátti skilja á máli hans að takmarkaður skilningur væri hjá pólitíkusum á hagsmunum háskólanna í landinu og því væri við Alþingi að eiga fyrst og fremst.

Af og til heyrist nöldrað undan því að allt þetta fólk skuli stunda nám í háskólum í stað þess að vinna ,,heiðarlega vinnu" en með því er yfirleitt átt einhver láglaunastörf sem lykta annað hvort af slori eða kúamykju - en alls konar þrælakistur braskara eru mannaðar fólki af útlendu bergi brotnu svo sem Pólverjum og Tælendingum; - ýmis iðja sem á það sameiginlegt að byggjast á takmarkaðri þekkingu og valda umhverfisspjöllum með ólykt (vegna sóðaskapar) auk röskunar á lífríki. Atvinnugreinar á borð við fiskverkun og laxeldi greiða stærsta hluta launþega sinna samkvæmt lægstu töxtum verkalýðsfélaga og í kringum slík fyrirtæki rísa nú eins konar gettó víða úti á landsbyggðinni; - fátæktargildrur sem margt fólk losnar aldrei úr. Fyrir fiskinn sem veiðist má fá meira með því að vinna hann í Danmörku.

Því ætti það að vera sérstakt fagnaðarefni að ungt fólk skuli sækjast eftir því að afla sér menntunar á háskólastigi. Í raun er það ótvírætt og öruggt heilbrigðisvottorð fyrir þjóðina að háskólar skuli vera fullsetnir og þörf fyrir aukið rými og kennslu. Ég hef ekki nokkra trú á að stöðugt nöldur um að fjöldi fólks sé ekki að stunda nám af neinni alvöru heldur einungis að slæpast og noti háskólanámið sem skálkaskjól, eigi við rök að styðjast. Umsýslukerfi háskóla eru það fullkomin að enginn kemst upp með það lengi að skila ekki lágmarksárangri.

Hins vegar væri það áhyggjuefni - og þá væri nú aldeilis tími til að biðja Guð að hjálpa sér - væru háskólar hálfsetnir eða minna vegna almenns áhugaleysis ungs fólks fyrir því að afla sér menntunar. Mér finnst sérstök ástæða til að minna á að á tímabilum hefur takmarkaður áhugi á háskólanámi, og sérstaklega á í tæknigreinum, verið alvarlegt áhyggjuefni hjá menningarþjóðum á borð við Þjóðverja og Svía.

Af fréttum dagblaða og sumra ljósvakamiðla mætti ætla að fjöldi ungs fólks stundi fíkniefnaneyslu, afbrot, óspektir og slæpingshátt. Það mun hins vegar vera fámennur hópur. Stærsti hluti fólks á aldrinum 17 ára til þrítugs mun vera í námi eða vinnu - viðfangsefni sem fjölmiðlum nútímans finnst greinilega ekki ýkja mikið til koma. Nú þegar almenningsáliti er breytt með alls konar átökum svo sem afstöðu almennings til reykinga, til kynferðislegs ofbeldis, til samkynhneigðar o.s.frv. - skyldi ekki vera hægt að hafa áhrif á áhuga almennings þannig að áhugi á jákvæðari hliðum mannlífsins ykist?

15. mars 2005

Leó M. Jónsson: Upphlaup starfsmanna Fréttastofu útvarps vegna pólitískrar ráðningar í stöðu fréttastjóra er umhugsunarvert - ekki vegna þess að málið sé merkilegt - ráðningar í stöður yfirmanna hjá RÚV hafa alltaf verið pólitískar og aðrir hæfileikar umsækjenda en pólitískir hafa aldrei skipt miklu máli - eins og dæmin sanna - þótt stofnunin hafi stundum haft heppnina með sér og fengið sæmilega nothæfa starfskrafta. Mér finnst þetta mál athyglisvert í þrennu tilliti: Í fyrsta lagi er athyglisvert að meirihluti Útvarpsráðs skuli loks hafa fengið sig fullsatt af hlutdrægni vinstra liðsins á fréttastofunni (Hljóðviljanum) og hafi nú tekið sig saman í andlitinu og ákveðið að hreinsa ærlega til - losa útvarpið við þessa gömlu heimaríku kommaklíku. Í öðru lagi finnst mér, eina ferðina enn, alveg yfirgengilegt hve þetta fréttamannalið er sérhverft, frekt og hrokafullt gagnvart almenningi - venjulegum hlustendum sem finnst þetta innanhússmál þeirra ekki fréttnæmara en yfirmannaskipti hjá Bónus - frá sjónarhóli hlustenda skiptir fréttaþjónustan máli en hvorki starfslegir né persónulegir hagsmunir fréttamannanna. Fréttamenn sýna vel hroka sinn og frekju með því að láta pirring sinn og skoðanir á nýráðnum ,,Snata" koma niður á þjónustu fréttastofunnar - annars vegar með því að fella niður hluta af fréttatíma (sem er áreiðanlega einsdæmi á friðartímum hjá ríkisútvarpi) en hins vegar með því að leggja marga fréttatíma og fréttaskýringarþætti undir þetta sérhagsmunamál sitt - þótt engum ætti að dyljast að almenningur lætur sig það litlu varða. Mér er sem ég verði vitni að því að Fréttastofa útvarps taki mannabreytingar og erjur á meðal stjórnenda t.d. hjá ASÍ einhverjum svipuðum tökum - menn geta séð fyrir sér vandlætingarsvipinn á þeim fréttamanni sem yrði bent á það sem ákjósanlegt umfjöllunarefni! Í þriðja lagi - og það hefur mér fundist vanta algjörlega í þessar yfirgripsmiklu ,,fréttaskýringar" af málinu - hef ég verið að velta því fyrir mér hvers vegna meintur stjörnu-sölumaður, sem lagt hefur að fótum sér markaði í Austur-Asíu fyrir íslenskar fiskvinnsluvélar sem starfsmaður Marels, - skuli allt í einu sækjast eftir því að gerast lágt launaður pólitískur varðhundur hjá Ríkisútvarpinu. Af minna tilefni hefur verið spurt: Hvað hefur komið fyrir manninn? Hvers vegna standa ekki útrásarfyrirtækin í biðröðum eftir að ráða slíkan kraftaverkamann, sem hann er ef eitthvað er að marka útvarpsstjóra, á margföldum launum blýantsnagara hjá hinu opinbera? Getur verið að þessi makalausi ,,atgervisflótti" sé vísbending um að Marel sé á leiðinni á hausinn? Spyr sá sem ekki veit.

------------------------------------------------------

28.febrúar 2005

Leó M. Jónsson: Ég annast Bílaþátt Leós á nýju Talstöðinni FM 90,9 á milli 9 og 10 á laugardagsmorgnum (endurfluttur sama dag á milli 19 og 20) og var 3. þátturinn s.l. laugardag, þ.e. 27. febrúar.

Í síðasta þætti fjallaði ég meðal annars um gæðamælingar J.D. Power (www.jdpower) á bílum á bandaríska markaðnum og gat þess m.a. að Porsche hefði bókstaflega hrapað niður listann yfir gæðamælingu fyrir árið 2004, eða úr 7. sæti 2003 niður í 35. sæti 2004. Svona ,,stjörnuhrap" hlýtur að vekja mikla athygli. Ég gat þess jafnframt að ástæðan væri hinn nýi lúxusjeppinn Cayenne sem hefði reynst hafa mun hærri kvartanatíðni en Porsche-bílar fram að þessu. Sem Porsche-aðdáanda, ekki síst sem aðdáanda Porsche 911, finnst mér þetta með ólíkindum.
Skoði maður stigagjöf J.D. Power 2004 fyrir Porsche Cayenne má sjá að hann fær 27 punkta af 45 fyrir gæði. Það samsvarar einkunn upp á 60 af 100 mögulegum. Af lista J.D. Power eru kvartanir eigenda Porsche Cayenne einkum vegna vélbúnaðar, annars búnaðar, innréttingar og hjálparbúnaðar svo sem ljósa. Á Netinu má sjá umsagnir eigenda sem kvarta undan titring í stýri, óhljóði frá bremsum, rakaþéttingu í ljóskerjum, vatnsleka með topplúgu, bilana í rúðuvindum svo ég nefni það sem ég sá í minni yfirferð.

Skoði maður hins vegar stigagjöfina fyrir Porsche 911 er annað uppi á teningnum en hún er með því besta sem gerist eða 43 punktar af 45 mögulegum en það samsvarar einkunn upp á 95,6 af 100 mögulegum. Þótt 911-bíllinn standi fyrir sínu með toppgæði dregur Cayenne-jeppinn Porsche niður í gæðum sem tegund eins og sjá má á lista J.D. Power. Hefði Toyota ekki valið að hafa Lexus sem sérstaka tegund hefðu minni gæði ódýrari Toyota-bíla haft áhrif á gæðamælingu og Lexus sem toppmódelið hjá Toyota hefði líklega aldrei náð í efsta sætið á lista J.D. Power. Sama gildir um Accura og Infiniti frá Honda og Nissan. Af þessu má draga þá ályktun að það geti verið tvíeggjað vopn að nota roskið og ráðsett gæðamerki, ef þannig mætti að orði komast, til að auðvelda markaðssetningu nýs bíls, ekki síst þegar sá nýi er af öðru sauðahúsi, í þessu tilfelli lúxusjeppi en ekki lúxussportbíll. Rétt er að geta þess að flestar umsagnir eigenda Porsche Cayenne, sem ég skoðaði á Netinu, voru mjög lofsamlegar um bílinn og eiginleika hans.

Það vakti mikla athygli í fyrra þegar í ljós kom að Jaguar hafði náð upp í 10 sæti á lista J.D. Power yfir gæðamælingar fyrir árið 2003. Þar með var Jaguar kominn ofar á gæðalistanum en Honda, Volvo og Mercedes-Benz. Enn meiri athygli vekur það afrek Jaguar að hafa tekist að draga enn meir úr tíðni kvartana og hækka í 3. sæti á listanum fyrir árið 2004. Það hefði einhvern tíman þótt saga til næsta bæjar að Jaguar næði að teljast í svipuðum gæðaflokki og Lexus og Cadillac og verða einn af vönduðustu lúxusbílunum á markaðnum.

Nú er það svo að hagstæð niðurstaða gæðamælingar, jafnvel þótt vönduð sé eins og hjá J.D. Power, er ekki ótvíræð trygging fyrir því að bilanatíðni nýs bíls reynist lág þótt hún sé vissulega vísbending. Engu að síður segir niðurstaða og röðun á lista J.D. Power sína sögu um gæðastig, gæðastjórnun og gæðaeftirlit hjá viðkomandi framleiðanda, ekki síst við samanburð á milli ára. Hún segir okkur t.d. að stjórnendur og starfsfólk Jaguar hefur, með samstilltu átaki, náð ótrúlegum árangri.

5. febrúar 2005

Leó M. Jónsson: Sérstökum þungaskatti á fólksbíla með dísilvél verður aflétt hérlendis frá og með 1. júlí 2005. Um leið breytist verð á dísilolíu sem mun kosta meira en bensín haldist illa grunduð ákvörðun Fjármálaráðuneytisins um olíugjald upp á 45 kr á lítra óbreytt en þá mun Ísland skera sig úr sem eitt af fáum löndum í V-Evrópu þar sem dísilolía er dýrari en bensín. Þótt sérstakur dísil(þunga)skattur falli niður á ég ekki von á að sala dísilbíla aukist í einum rykk. Fyrir því eru margar ástæður. Mestu valda lífseigir fordómar gegn dísilbílum, sem olíufélögin og hlaupatíkur á þeirra snærum (m.a. alþingismenn) hafa alið á með ýmsu móti en vitað er að olíufélögin hafa ítrekað beitt sér gegn upptöku olíugjalds í stað þungaskatts og þannig tafið þá þróun. Eins og með aðra fordóma eru þeir knúnir vanþekkingu. Vegna þess að einkennandi lykt er af afgasi dísilbíla, en hún stafar af því að dísilolía inniheldur brennistein, er dísilvélin talin menga meira en bensínvél. Brennisteinsinnihald dísilolíu minnkaði samkvæmt staðli um síðustu áramót og brennisteinslaus dísilolía og bensín á að vera fáanlegt á öllum áfyllingarstöðum 2006 samkvæmt sama staðli. Sumir, jafnvel efnaverkfræðingar, eru svo fastir í fordómunum gegn dísilvélum að þeir skrifa pistla og senda Mogganum til birtingar þar sem þeir segjast ekkert skilja í þessum ,,áróðri" fyrir dísilbílum því losun gróðurhúsalofttegunda sé nokkurn vegin sú sama af brennslu eins lítra af dísilolíu eins og af brennslu eins lítra af bensíni. Jafnvel þótt það væri rétt gleymir efnaverkfræðingurinn því að dísilbíllinn notar minna eldsneyti (28-40%) og er því umhverfisvænni.

Önnur ástæða þess að sala dísilfólksbíla eykst ekki snögglega er sú staðreynd að úrvalið er takmarkað, sérstaklega þegar um er að ræða minni bíla. Mörg bílaumboð hafa, af ýmsum ástæðum, enga litla eða miðlungsstóra dísilfólksbíla á boðstólum. Viðbrögð forráðamanna þeirra verða þessi sígildu íslensku að ala á fordómunum samanber refurinn um vínber utan seilingar; ,,hátt hanga þau og súr eru þau". Minnstu dísilbílarnir eru ekki allir jafn eftirsóknarverðir því 3ja sílindra dísilvélar þeirra þykja misjafnlega vel heppnaðar, t.d. þykja ódýrustu dísilbílarnir Fiat Panda og Hyundai Getz bjóða fátt eftirsóknarvert annað en sparneytni (4-4,5 l/100 km). Hins vegar eru komnir á markaðinn betur heppnaðir dísilbílar af meðalstærð, m.a. nýr Saab 9-3 TiD (5,7 l/100 km), sem hefur hleypt nýju lífi í söluna.

Dísilbíllinn er eftirsóknarverðari vegna meiri sparneytni en sami bíll með bensínvél. Sá mismunur fer þó minnkandi. Auknar kröfur um mengunarvarnir og tækniþróun sem þær hafa stuðlað að gerir það að verkum að mismunur á eldsneytisnotkun dísil- og bensínvéla, mældri fyrir hvern lítra slagrýmis og hestafl, hefur minnkað hröðum skrefum. Hjá 10 ára gömlum bílum er þessi mismunur allt að 40% en hjá nýjustu vélum er sparneytni dísilvélarinnar 28-30% meiri. Þar sem hlutfallslega minna er af kolmónoxíði í afgasi dísilvélar en bensínvélar (og mun minna í lausagangi) verða minni töp við hreinsun þess með efnahvörfum sem styrkir stöðu dísilvélarinnar enn frekar, sérstaklega í þéttbýli.

Á undanförnum árum hafa margar þjóðir í V-Evrópu beitt ýmsum aðgerðum til að stuðla að fjölgun dísilbíla og slá þannig 2 flugur í sama höggi, þ.e. að draga úr þjóðarútgjöldum vegna eldsneytisnotkunar og minnka um leið losun gróðurhúsalofttegunda. Belgía, Frakkland og Austurríki hafa gengið lengst en þar er nú um helmingur allra fólksbíla með dísilvél. Annars staðar, svo sem í Bretlandi stefnir í sömu átt.

Fram að þessu hafa Danmörk, Svíþjóð og Bretland verið á meðal þjóða sem hafa beitt skattlagningu sem hamlað hefur gegn sölu dísilbíla , t.d. skattlagningu eyðslu í Danmörku til að hamla gegn sölu stórra dísilbíla (jeppa), Svíþjóð þar sem bifreiðagjöld af dísilbílum hafa verið fjórföld á við gjöld af bensínbílum og Bretland með svipað kerfi. Í þessum löndum eru nýjar reglur í undirbúningi sem, með mismunandi hætti, eiga að jafna skattlagningu í þágu umhverfisverndar. Sameiginlegt með reglunum er að bifreiðagjöld ákvarðist af því magni sem bílvél losar af gróðurhúsalofttegundum. Með því móti verður sparneytnasti bíllinn sá sem minnst áhrif hefur á umhverfið en sparar notendum mesta peninga. Sú aðferð við skattlagningu umferðar gerir ekki einungis bensín- og dísilvélum jafn hátt undir höfði (en frá áramótum 2005 gilda sömu kröfur í Bandaríkjunum um leyfilegt hámark mengunarefna í afgasi án tillits til þess hvaða eldsneyti bílvélin brennir) heldur mun hún jafnframt stuðla að áframhaldandi þróun markaðshæfra vistvænni bíla.

4. febrúar 2005

Leó M. Jónsson: Það blundar bjáni í okkur öllum. Hæfileiki til að leyna og halda aftur af honum er mismunandi mikill - því verða sumir sér oftar til skammar en aðrir - en þeir teljast áhugavert fólk á fjölmiðlamáli. Þjóðarbjáninn er nafnlaus og persónulaus samnefnari með lögheimili á DV þótt hann komi reglulega við sem farandstarfskraftur hjá Séð & Heyrt, Mannlífi og víðar. Auk þess að vera hápólitískur, en andi hans svífur yfir Alþingi, slær Þjóðarbjáninn taktinn í dægurmálaumræðunni; hvergi eru áhrif hans jafn áberandi og í umfjöllun um frægt fólk og ákveðnir fjölmiðlamenn kunna betur en aðrir að starfa með honum. Í þeim hópi eru eftirsóttir blaðamenn með ,,nef" fyrir föstum fylgjum Þjóðarbjánans; nísku, græðgi, hnýsni, hræsni og hégómaskap, - blaðamenn sem eru sérfræðingar í ,,bjánaskap".

Stundum tekur Þjóðarbjáninn að sér að ritstýra verkefnum og þá verða fingraför hans áberandi og auðsjáanleg. Oft eru það jafnframt ,,bjánalegustu" málin þótt þau geti verið allt annað en skemmtileg því það hendir að Þjóðarbjáninn verði sjálfum sér til skammar. Æsist þá leikurinn um stund þar til hápunkti ,,bjánagangsins" er náð með alsherjar fullnægju og spennufalli í kjölfarið.

Á meðal þeirra sem eiga mikið undir því að vera í föstum kunningjahópi Þjóðarbjánans, jafnvel þvert um geð sér, eru listamenn. Einsöngvarar virðast þar vera sér á báti og lítil takmörk fyrir því hve þeir þurfa að leggjast lágt til að halda sig í félagsskapnum - til að viðhalda vinskapnum sem er vísastur vega til frægðar - því fyrir listamann er frægðin ALLT. Dæmi sýna svakalegar afleiðingar þess fyrir listamann að falla í ónáð hjá Þjóðarbjánanum - því auk þess að vera allt í senn; innsiglisvörður, prótókollmeistari, dyravörður og útkastara ,,Gulu pressunnar" stjórnar þessi draugur jafnframt öllum drýgstu og ,,bjánalegustu" buddum þjóðfélagsins.

Ómenntaður plötu- og ketilsmiður að norðan, svo notuð séu eigin orð eins helsta óperusöngvara okkar um sjálfan sig, hafði komist vel inn undir hjá Þjóðarbjánanum sem hafði gert hann heimsfrægan á Íslandi og nefndi aldrei annað en ,,stórsöngvarann" enda stjarnan búsett á Ítalíu og hefur troðið upp á ekki ómerkari stöðum en Metropolitan og La Scala - að því okkur var sagt við góðan orstír. Um tíma slitnaði ekki slefan á milli stórsöngvarans og Þjóðarbjánans. En skjótt skipast veður í lofti.

Haldin var stórglæsileg söngskemmtun í Hallgrímskirkju í Reykjavík. Áður hafði því verið lýst yfir að ágóðanum yrði varið til styrktar krabbameinssjúkum börnum. Á mannamáli þýðir ágóði þeir peningar sem eftir yrðu í kassanum þegar búið væri að borga kostnað svo sem við gerð auglýsinga og birtingu; búið að borga iðnaðarmönnum fyrir uppsetningu á græjum og lýsingu, Hallgrímskirkjusöfnuði fullt verð fyrir leigu á kirkjunni, rafmagn, hita og húsgæslu og ríkinu refjalaust allt sem hægt var að innheimta virðisaukaskatt af.

Þjóðarbjáninn sá til þess að almenningur, sem greiddi aðgangseyrinn, stæði í þeirri trú að listamennirnir, sem skemmtunin byggðist á, fengju jafnvel ekki neitt fyrir sitt framlag og að gæska þeirra, langt umfram göfuglyndi Hallgrímskirkjusafnaðar, auglýsingafólks, iðnaðarmanna og ríkissjóðs, væri slík að þeir bæru jafnvel allan kostnað af þátttöku sinni sjálfir. Svona áróður hafði alltaf trekkt!

En engu er líkara en að ,,viðskiptahugmyndin" hafi verið gölluð. Þegar dró að uppgjöri virðist hafa blasað við að tekju- og kostnaðaráætlun hafi ekki staðist og að enginn ágóði yrði af skemmtuninni til að styrkja hið góða málefni. Til að reyna að bjarga málunum leitaði forsvarsmaður verkefnisins til Þjóðarbjánans sem brást vel við, enda séð að búa mátti til ,,skítalykt" af málinu. Með sérhæfni sinni í hræsni var nú tekið til við að sannfæra þjóðina um að listamennirnir hefðu, vegna nísku og græðgi, ekki tímt að gefa nema vinnuna (og sumir bara að hluta) en neituðu nú að standa sjálfir straum af kostnaði. Fór þá að hitna undir ,,ketilsmiðnum að norðan", sem vildi ekki samþykkja að hann hefði eyðilagt skemmtunina í stað þess að halda henni uppi, - hann gerðist meira að segja svo ósvífinn að halda uppi mótmælum við sjálfan Þjóðarbjánann - og það í beinni útsendingu - taldi sig greinilega heimsfrægan af eigin völdum.

Var nú ,,stórsöngvarinn" snarlega tekinn á beinið. Honum var gert ljóst að hann var einungis heimsfrægur á meðan Þjóðarbjánanum þóknaðist - sem nú lét það leka út að auk kostnaðar við ferðir til og frá Ítalíu, upphald og bíl, hefði stjarnan einnig fengið greitt fyrir sönginn (af tillitssemi var ekki talað um gaul) og hefði sá kostnaður verið dreginn frá styrknum til krabbameinssjúku barnanna (fingraförin frægu og ,,smekkvísin"!). En ekki var nóg starfað: Tekin var til sérstakrar umfjöllunar í tímaritinu Mannlífi spurningin um hvort ,,stórsöngvarinn" væri í raun heimsfrægur (sem þýddi auðvitað að svarið var NEI): Svona ,,stjörnuhrap" getur hlotist af því þegar Þjóðarbjáninn, sem nú var í hlutverki ritstjóra og velsæmisvarðar, fer í fýlu.

2. febrúar 2005

Leó M. Jónsson: Fljótt á litið virðist gagnrýni og andróður ýmissa verkalýðssamtaka og forystumanna þeirra gegn ítalska verktakafyrirtækinu Impregilo vera nokkuð sannfærandi. Flestum er ljós nauðsyn þess að verktökum, sama hve stórir þeir eru og hvaðan þeir koma, sé gert jafnt undir höfði varðandi framkvæmdir hérlendis. Jóhann Bergþórsson verkfræðingur, sem er einn reyndasti tæknimaður okkar á sviði stærri framkvæmda, ekki síst mannvirkjagerðar á hálendinu, hefur bent á að ítalska verktakafyrirtækið við Kárahnjúka hafi komist upp með ýmislegt sem rýrir samkeppnisstöðu íslenskra verktaka gagnvart því. Jóhann hefur m.a. bent á að íslenskir verktakar hefðu getað boðið lægra verð á framkvæmdum fyrir Landsvirkjun ef þau hefðu mátt nýta sér þjónustu sérhæfðra erlendra starfsmannaleiga til innflutnings á ódýrara vinnuafli en íslensku og getað treyst því að ekki væru gerðar athugasemdir þótt eitthvað brygði út af í túlkun þeirra á vinnu- og kaupliðum svokallaðs virkjanasamnings, eins og raunin virðist vera með Impregilo. Í ljósi þeirrar staðreyndar að of fátt íslenskt verkafólk og iðnaðarmenn sækjast eftir vinnu við framkvæmdir á hálendinu virðist ekki vera um neina aðra leið að ræða en að vinda bráðan bug að því að tryggja íslenskum verktökum sömu aðstöðu og erlendum, þótt ekki væri til annars en að varna því að tækniþekkingin færðist smám saman úr höndum Íslendinga til útlendinga (án þess að ég geri mér grein fyrir því hvort eftirsjá er í henni - útaf fyrir sig).

Hafandi unnið sem verkamaður hjá tveimur íslenskum fyrirtækjum, en það gerði ég um tíma eftir að hafa staðið uppi atvinnulaus eftir hjartaáfall, uppskurð og endurhæfingu fyrir nokkrum árum, finnst mér þó holur hljómur í annars sannfærandi málflutningi verkalýðsrekenda gagnvart þessu sérstaka ítalska fyrirtæki. Þau fyrirtæki sem ég vann hjá sem verkamaður hafa sérhæft sig í því, hvort á sínu sviði, að túlka kjarasamninga verkalýðsfélaga sér í hag á kostnað starfsmanna. Þau hafa komið sér upp skipulögðu kerfi og aðferðum til að hunsa nánast alla þá liði gildandi kjarasamninga sem þau telja sér óhagstæða og stjórnendur þeirra hafa þróað sérstakt viðmót og viðbrögð sem tryggja að kvartanir starfsmanna vegna brota á kjarasamningi skili ekki árangri - annars vegar með skipulögðum töfum, undanbrögðum og útúrsnúningi en hins vegar með útpældu vaktavinnukerfi sem hefur nánast tryggt þessum fyrirtækjum, sem bæði eru þekkt fyrir láglaunastefnu, vörn gegn árangri af afskiptum verkalýðsfélaga.

Ásamt þáverandi vinnufélögum freistaði ég þess að leita til viðkomandi verkalýðsfélags um aðstoð vegna þess að ákvæði kjarasamnings, sem snertu vaktafyrirkomulag og greiðslur, voru brotnar á okkur. Við máttum næstum þakka fyrir að fá að ræða við trúnaðarmann sem varð ekki til annars en að hann staðfesti að við hefðum eitthvað til okkar máls, fengum að hlusta á útlistanir á því hve erfitt væri að eiga við ,,svona brot" og hve litlar líkur væru á því að nokkur leiðrétting fengist. Eftir þá reynslu, en enga fengum við leiðréttinguna - enda gert ráð fyrir að við fengjum okkur aðra vinnu og ný fórnarlömb kæmu í staðinn, hef ég ekki mikið álit á núverandi stjórnendum verkalýðsmála. Eini maðurinn sem sýndi máli okkar skilning og reyndi að beita sér í því var þáverandi formaður Verkamannasambandsins, Björn Grétar Sveinsson, og kæmi mér ekki á óvart þótt hann hafi verið flæmdur úr þeirri áhrifastöðu - samband hans við grasrótina var greinilega orðið gamaldags.....

Eftir reynslu mína af því að starfa sem verkamaður (sem var mjög lærdómsríkt og ég mæli eindregið með við flesta s.k. menntamenn) og af frammistöðu verkalýðsfélags sem bakhjarls held ég því hiklaust fram að verkalýðsforystan hafi enga burði né skipulag til að framfylgja með eftirliti að þeir kjarasamningar, sem gerðir eru í nafni hennar, séu virtir af öðrum en sumum af stærstu fyrirtækjum á höfuðborgarsvæðinu. Samhliða því að hamast gegn Impregilo og óbeinlínis gegn Landsvirkjun (og þar með gegn núverandi ríkisstjórn - sem mig grunar að sé aðalmálið) ætti verkalýðsforystan að hysja upp um sig og fara að taka til í eigin ranni. Hún mætti t.d. skoða alvarlega meira og minna óvirkt eftirlit verkalýðsfélaga utan höfuðborgarsvæðisins - verkalýðsfélaga sem vegna fámennis, vegna ónógrar aðstoðar frá heildarsamtökum eða vegna leti værukærra launaðra stjórnenda, gæta ekki hagsmuna félagsmanna sinna sem skyldi.

 

28.1.2005

Leó M. Jónsson: Gestur Gunnarsson tæknifræðingur skrifar fróðlega og skemmtilega pistla sem birtst hafa í Morgunblaðinu. Nú fyrir skömmu fjallaði Gestur um mismuninn á tækniskóla og tækniháskóla og gat þess m.a. að ein af forsendum tækniskóla, eins og Þjóðverjar lögðu grunn að á sínum tíma, væri sambandið á milli hugar og handar; að nám í tækniskóla væri hugsað sem framhaldsnám fólks með verkþekkingu fengna með iðnmenntun. Gestur rakti þróunina í grófum dráttum að því ástandi sem nú ríkir - að iðnaðarmenn eru hverfandi stétt, Tækniskóli Íslands orðinn að tækniháskóla sem nú heyrði undir Verslunarskólann og út úr tæknináminu kæmu einungis ,,pappírspésar". Hér hittir Gestur naglann á höfuðið eins og oft áður. Hann hefði einnig mátt minnast á hvernig Vélskólinn var eyðilagður með ,,afslætti" á inntökuskilyrðum. Á nærri 40 ára starfsferli sem tæknifræðingur við hönnun, ráðgjöf, stjórnun og kennslu hefur mér stundum blöskrað vinnubrögð tæknimenntaðra sem virðast, á einhvern hátt, hafa komist hjá því að öðlast nokkra verklega þekkingu. ,,Skrifborðsvinna" þessa fólks hefur stundum verið með hreinum ólíkindum, ekki síst þegar jafnframt hafa átt í hlut einstaklingar uppbelgdir menntahroka sem stundum einkennir mikið en illa mentað fólk; - hroki sem er jafnvel í beinu hlutfalli við skort þess á verkþekkingu.

Á meðal gagnrýni á skólakerfi okkar er að ,,kvennavæðing" kennaraliðs grunnskólans valdi því að áhugi á iðn- og verknámi fari minnkandi og að miklu meiri aðsókn sé að námi í hárgreiðslu en í málmvinnslugreinum enda sé áhugi meiri hluta grunnskólakennara, sem eru kvenkyns, á raun- og tæknigreinum takmarkaður (þótt ég minnist þess ekki að hafa séð niðurstöður sérstakrar rannsóknar á því). Mig grunar að þetta sé fyrirsláttur og orsökin hafi lítið með kynferði grunnskólakennara að gera. Hver kannast ekki við kvartanir forkólfa fræðslumála vegna þess hve verklegt nám sé miklu dýrara en bóklegt? Man einhver eftir frumvarpi alþingismanna nýlega um auknar fjárveitingar til að efla verknámsstigið? Getur verið að það vanti pólitíska stefnu í menntamálum þar sem verkmenntun og tæknigreinar séu lagðar að jöfnu við bóknámsgreinar og þá þannig að meira sé en orðin tóm?

Í Bandaríkjunum er það yfirlýst stefna að stuðla að og viðhalda verk- og tækniþekkingu með skipulögðum hætti í menntakerfinu frá fyrstu stigum barnaskóla og upp úr. Í Bandaríkjunum er ekki til svo aumur gagnfræðaskóli (grunnskóli) að þar séu ekki sérstakar raungreinastofur með aðstöðu til tilrauna og verklegra athafna. Jafnvel áhugi fárra nemenda t.d. til að smíða gufuvél eða ,,Hot-rod-bíl" verður til þess að þeim er lagt allt sem til þarf upp í hendurnar; þar keppa skólar sín í milli með ýmsum verkefnum á tækni- og vísindasviði. Stór hluti bandarískra grunn- og framhaldsskólakennara eru konur. Þar hefur ekki verið kvartað undan því að áhuga- eða kunnáttuleysi þeirra hefti framgang bandarískrar skólastefnu. Hérlendis berast því böndin að stjórnvöldum og stjórnendum - þessi galli er efst í kerfinu.

19.1.2005

Leó M. Jónsson: Dr. Cyril Northcote Parkinson prófessor varð heimsfrægur á sínum tíma fyrir kenningu sína um Parkinsonslögmálið en samkvæmt því hafa verkefni tilhneigingu til að taka þann tíma sem þeim er gefinn, þ.e. að þenjast út í það rými sem fyrir hendi er án tillits til eðlis eða þarfar. Bók prófessorsins um þetta lögmál hefur áratugum saman verið gefin út, keypt og kennd við alla helstu háskóla veraldar. Í íslenskri þýðingu Vilmundar Jónssonar fyrrum landlæknis nefnist bókin ,,Framsóknarvist" - hvort það hefur verið hótfyndni þýðandans veit ég ekki en mér finnst heitið viðeigandi enn þann dag í dag.

En það sem við könnumst við sem Parkinsonslögmálið er ekki nema einn kafli í áðurnefndri bók sem fjallar m.a. um takmarkanir lýðræðis þegar taka þarf ákvarðanir sem skipta máli, hvort sem það er við stjórnun fyrirtækja eða ríkja. Upp úr 1970 var prófessor Parkinson einn eftirsóttasti fyrirlesarinn á alþjóðlegum ráðstefnum og greinar eftir hann birtust í fjölda blaða og tímarita. Á meðal þess sem hann hélt fram og færði traust rök fyrir var að pólitík væri samkeppni um heimsku - kenning sem svokallaðir ,,frjálshyggjumenn" héldu mjög á lofti á tímabili, m.a. Hannes Hólmsteinn, þegar hann var sem ákafastur á þeirri línunni.

Heimska í pólitík er sjaldan langt undan og tengist oft þeirri ólýðræðislegu staðreynd að með lýðræðislegum vinnubrögðum (kosningum) getur 51% meirihluti kúgað 49% minnihluta. Minna má á að án misskilnings - er engin pólitík. Þessar staðreyndir koma í hugann þegar hópur vinstrimanna leggur til atlögu við lýðræðislega kjörna ráðamenn og hyggst koma á þá höggi fyrir þau heimskulegu vinnubrögð að hafa tekið sér ,,alræðisvald" í máli tengdu Írak - að því virtist vegna þess að þeir, í einhverju montkasti, nenntu ekki að tryggja sér þingmeirihluta fyrir þeirri ákvörðun að styðja innrás Bandaríkjamanna sem hugðust tryggja hagsmuni sína í Írak með því að koma Saddam Hussein frá frá völdum.

Þessi heimska tveggja ráðamanna veldur því að hópur fólks undir forystu jafn heimskra manna hyggst birta auglýsingu í New York Times þar sem vakin er athygli ,,heimsbyggðarinnar" (og hryðjuverkamanna) á því að ,,vegna tæknilegra mistaka" hafi löglega kjörin ríkisstjórn lýst yfir stuðningi við aðgerðir Bandaríkjamanna á sínum tíma en eftir á hafi 80% landsmanna fengið hland fyrir hjartað, samkvæmt einhverri skoðanakönnun!

Það má ekki á milli sjá hvort liðið er heimskara. Hins vegar eru almennir borgarar ekki spurðir hvort þeir kæri sig um að athygli hryðjuverkahópa, sem hingað til hafa ekki vitað hvar þetta dvergríki er í heiminum, sé vakin á okkur sem ,,skotmarki".

Og því má bæta við, með tilliti til pólitískra skoðana stórs hluta þeirra sem að auglýsingunni standa og sérstakrar andúðar þess fólks á Bandaríkjunum, hvers vegna það birti þessa auglýsingu ekki í Pravda?

10.1.2005

Leó M. Jónsson: Ég hef verið haldin óviðráðanlegri lestrarfíkn frá því ég var krakki. Upp úr 10 ára aldri las ég allt sem ég náði í. Töluvert var af bókum á mínu æskuheimili og þær las ég flestar spjaldanna á milli, meira að segja las ég leikrit - þykkar bækur með leikritum eftir Pál J. Árdal, sr. Jakob Jónsson o.fl. Nú þegar ég handleik þessar bækur skil ég ekki hvernig í andskotanum unglingur, fyrir tekt, gat pælt í gegnum svona efni, t.d. Tyrkja-Guddu Jakobs Jónssonar í leikgerð! Mig grunar að ein skýringanna sé sú að á þessum tíma, upp úr 1952, hafi unglingar ekki haft neitt við að vera - nákvæmlega ekkert hafi verið gert fyrir þá utan þess sem fram fór í skólakerfinu og ef til vill innan íþróttahreyfingarinnar - en þangað sótti ég ekki félagsskap, sem þó ber ekki að túlka sem andúð á íþróttaiðkun - því ég hef síður en svo á móti henni - hjá mér sjálfum var bara ekki áhugi fyrir íþróttum og hefur aldrei verið, með örfáum undantekningum.

Ég gleymi því seint þegar undraveröld bókasafnsins laukst upp fyrir mér en fyrsta bókasafnið sem ég sótti var í Austurbæjarbarnaskólanum. Í beinu framhaldi uppgötvaði maður Bæjarbókasafnið sem flutti seinna í æfintýralegt hús í Þingholtsstræti og nefndist þá Borgarbókasafn. Þar mátti velja úr óendanlegum fjölda bóka, að manni fannst og þar voru ýmis útskot til að skoðað bækur og velja í næði. Mér er sérstaklega minnistætt hvað starfsmönnum í Þingholtsstrætinu tókst að halda sérkennilegri og þægilegri hljóðværð í safninu og hvernig hún myndaði sérstakt andrúm einangrunar; nánast sérstaka verndaða veröld gegn skarkala og utanaðkomandi áreiti. Mér finnst erfitt að gera mér grein fyrir hvað um mig hefði orðið á þessum árum án Borgarbókasafnsins - án þess hefði tilveran orðið snöggtum snauðari.

Ég sakna þess að ekki skuli meira gert af hálfu hins opinbera, t.d. með auglýsingum í fjölmiðlum, til að hvetja fólk, einkum börn og unglinga, til þess að sækja bókasöfn. Hvaða álit sem fólk kann að hafa á bóklestri (en það eru ekki nema 50 ár síðan þeir voru litnir hornauga sem ,,eyddu tímanum í að liggja í bókum"), þá er óhætt að fullyrða að lestur bókar skaðar sjaldan viðkomandi. (Á því eru reyndar undantekningar, eins og bók um nóbelsskáldið okkar, sem út kom um þessi jól, en þyngd hennar (2,5 kg) er slík að sumt eldra fólk getur ekki lesið hana án aðstoðar sjúkraþjálfara). Mér kæmi ekki á óvart þótt sérfræðingar Hagfræðistofnunar Háskólans gætu reiknað það út að fjölgun bóka- og hljóðbókasafna væri ein arðsamasta fjárfesting sem kostur er á, væri samfélagsleg- og menningarleg gæði allra aldurshópa höfð sem mælistika.

Tilefni þessa pistils er að ég hlustaði á frétt í Ríkisútvarpinu þar sem sagt var frá þeim bókum og öðru lesefni sem oftast var lánað út á bókasöfnum á árinu 2004. Það er áhugavert og góðs viti, að mínum dómi, að eitt vinsælasta og eftirsóttasta efnið reyndist vera ,,Andrés Önd og félagar". Tvennt finnst mér einkar ánægjulegt við þessa frétt; annars vegar að börn skuli enn lesa prentaðan texta (eða skoða myndablöð og hafa þannig aðgang að íslenskum texta) þrátt fyrir sjónvarp, ótal útvarpsstöðvar, kvikmyndir á diskum/böndum og tölvuleiki, og hins vegar vegna þess að mér finnst þetta staðfesta hve vel hafi tekist til um íslenskun á þessum vinsælu teiknimyndasögum. Íslenskun texta fyrir börn er nefnilega þýðingarmeira og vandasamara verk en margur gerir sér grein fyrir í fljótu bragði. Börn eru kröfuharðari og kresnari á lesmál en flestir fullorðnir; sé málið ekki myndrænt, einfalt og skýrt eru börn fljót að hafna því. Ég þekki þetta vel af mínum eigin börnum. Á meðan börn sækjast eftir myndasögum með íslenskum texta í þeim mæli sem fréttin hjá RÚV gaf til kynna, þarf ekki að hafa teljandi áhyggjur af stöðu móðurmálsins - en það hvetur til þess að haldið sé áfram á þessari braut til að vinna að tryggri framtíð íslenskunnar.

5. 1. 2005

Leó M. Jónsson: Stundum finnst mér sem flokkur jólabóka eigi að kallast ,,Ég og vinir mínir" en í þann flokk myndu lenda margar af þeim bókum sem fjalla um lífshlaup þekktra einstaklinga- þótt þeir séu ekki nema rétt rúmlega miðaldra. Formúlan er sú þekkta íslenska að nefna ekki nokkurn mann á nafn sem ekki telst til vinahópsins, jafnvel þótt sögumaður segi frá lífshlaupi sem, með réttu, ætti að vera einhvers konar samtíðarlýsing innan ákveðinnar listgreinar, fræða, atvinnu eða vísinda. Í einni af þeim bókum sem út komu um þessi jól segir þekktur og vinsæll tónlistarmaður sögu sína í bók sem ég myndi setja í áðurnefndan flokk. Hluti bókarinnar er löng og mikil upptalning á hinum ýmsu tónlistarmönnum, ferli þeirra og samskiptum við sögumann og gæti þess vegna verið nokkuð góð heimild fyrir seinni tíma sagnfræðinga - ef ekki kæmi til þessi makalausa hlutlægni gagnvart ,,vinunum". Á einni blaðsíðu í bókinni er Kristjáns Jóhannsonar óperusögnvara getið - ekki fyrir framlag hans til íslenskrar sönglistar, ekki vegna frama hans né frammistöðu, heldur eru höfð eftir honum ummmæli um mismun á ákveðnu viðfangsefni í söng í tveimur línum! Það fer ekkert á milli mála að Kristján Jóhannsson er ekki einn af vinum sögumanns - og breytir þá engu þótt hann hafi það umfram aðra íslenska sögnvara, sem getið er í bókinni, að hafa sungið oftar en einu sinni á bæði Scala og Metropolitan - sem hlýtur að skipa honum efst í röð íslenskra tónlistarmanna - án tillits til þess hvert álit einhvers á honum, sem persónu, kann að vera. Dæmigerður íslenskur smásálarskapur af þessu tagi rýrir gildi annars ágætrar bókar.

Þórhildur Þorleifsdóttir leikstjóri gat þess í viðtali í þætti Kolbrúnar Berþórsdóttur á Útvarpi Sögu fyrir skömmu að hún hefði hvorki heyrt hósta né stunu frá Þjóðleikhúsinu í meira en áratug - aldrei hefði verið haft samband við hana að fyrra bragði til að ámálga verkefni á hennar sviði sem leikstjóra. Þórhildur er þekkt fyrir að hafa ákveðnar og mótaðar skoðanir í pólitík og skefur ekkert utan af þeim. Jafnvel þótt pólitískar skoðanir Þórhildar kunni að fara í taugarnar á stjórnendum Þjóðleikhússins (og fleirum) er það engu að síður á margra vitorði að hún hefur sett upp og stjórnað fleiri en einu verki, t.d. í Bogarleikhúsinu, sem hafa slegið aðsóknarmet og bætt fjárhag leikhússins - og það leika ekki margir eftir. Aðsókn er nr. 1 og nr. 2 þegar leikhús á í hlut - án áhorfenda er ekkert leikhús. Það tómlæti (einhver myndi segja dónaskapur), sem stjórnendur Þjóðleikhússins hafa sýnt Þórhildi, hvort sem það stafar af illgirni, öfund, óbeit eða hræðslu, er önnur birtingarmynd þessa dæmigerða íslenska smásálarskapar - hroki sem gerir annars ágæta stjórnendur að minni mönnum - hroki sem ég efast um að stjórnandi opinberrrar stofnunar kæmist upp með gagnvart einstaklingi/fagmanni t.d. í Kaupmannahöfn eða Stokkhólmi án þess að verða vikið frá.

Það var einmitt þessi íslenski smásálarskapur, mér liggur við að segja árátta, sem varð til þess að Einari Benediktssyni skáldi var ekki boðið á Alþingishátíðina á Þingvöllum 1930; - slíkt dómgreindarleysi og dónaskapur gerir það að verkum að við, sem nú lifum, berum minni virðingu en ella fyrir þeim ráðamönnum sem þá voru uppi, að ég taki ekki svo djúpt í árinni að segja að við skömmumst okkar fyrir þá. Vald getur sett einstakling á stall. En þegar valdi er beitt af smásálarskap verður valdsmaðurinn oft fyrir mestu tjóni.

24.12.2004

Leó M. Jónsson: Að skreyta sig með stolnum fjöðrum þykir ekki stórmannlegt og er oftar en ekki skammgóður vermir - en ,, það á hver doggur sinn dag" eins og enska máltækið segir.
Bílaumboð lætur frá sér yfirlýsingar um að hafa aldrei selt jafn mikið af bílum, sem út af fyrir sig getur verið rétt. En þegar það vitnar í tölur Umferðarstofu/Skráningarstofu um fjölda innfluttra bíla af ákveðinni tegund sem jafnframt er flutt inn frá Norður-Ameríku, og lætur sem það sé sönnun fyrir eigin afrekum furðar maður sig á ósvífninni og hlýtur að spyrja sjálfan sig hvort viðkomandi stjórnendur væru ekki meiri menn með því að viðurkenna sig sigraða og taka til í eigin ranni - nema þeir kunni einfaldlega ekki að skammast sín?

Íslensk bílaumboð hafa ekkert sinnt innflutningi á amerískum bílum í nærri 2 áratugi. Varahlutaþjónusta þeirra hefur verið með slíkum endemum að sérstök fyrirtæki hafa risið upp, vaxið og dafnað, til að útvega eigendum amerískra bíla nauðsynlega varahluti; annars vegar varahlutaverslanir og hins vegar fyrirtæki sem reka sérpöntunarþjónustu. Samkeppni þessara fyrirtækja hefur tryggt eigendum amerískra bíla sanngjarnt verð á varahlutum sem svokölluð ,,umboð" hafa ekki gert.

Þeir sem eru í tölvuviðskiptum þekkja hugtakið ,,Eurosleurosis" en með því er átt við leti og samkeppnisleysi á meðal Evrópubúa sem gerir það að verkum að þeir krefjast þess að hafa a.m.k. 50% meira fyrir snúð sinn en Bandaríkjamenn - tölva sem kostar 1000 dollara í New York kostar 1500 dollara í Kaupmannahöfn; nákvæmlega sama tölvan eftir að takki hefur verið færður yfir á 220 v/50Hz á bakhlið hennar. Sama gildir um bandaríska bíla, á þeim er sérstakt evrópuverð auk dulbúinna sérgjalda (tollmúra) í sumum Evrópulöndum. Þrátt fyrir kvartanir neytenda viðgengst þessi mismunun og hvað varðar bílana veldur þar miklu um áhugaleysi bandarískra framleiðenda á útflutningi. Það áhugaleysi hafa framsæknir kaupmenn í Kanada nýtt sér og selja vaxandi fjölda nýrra amerískra bíla til Íslands í samvinnu við íslensk fyrirtæki. Með því móti hafa íslenskir bílakaupendur notið hagstæðara verðs fyrir betur búna bíla. Lágt gengi á dollar á árinu 2004 hefur gert þessi viðskipti enn hagstæðari og fyrir bragðið hefur hluti bílaflotans verið endurnýjaður á hagkvæman hátt með sparneytnari og umhverfisvænni bílum, einkum dísilbílum.

Einungis örfáa þeirra bíla hafa svokölluð ,,umboð" selt enda er það ekkert leyndarmál að IB Innflutningsmiðlun ehf. á Selfossi hefur flutt inn stærsta hluta nýrra Ford, GM og Chrysler jeppa og pallbíla undanfarinn rúman áratug. Jafnframt hefur IB byggt upp varahluta- og viðhaldsþjónustu fyrir þessa bíla sem lengst af hefur ekki verið fáanleg hjá svokölluðum ,,umboðum". IB hefur jafnframt veitt þá ábyrgð sem íslensk lög kveða á um eins og þeir vita sem hafa þurft á henni að halda.

Nú þegar gengi dollars er í sögulegu lágmarki rísa svokölluðu ,,umboð" upp og berja sér á brjóst - þykjast ein hafa leyfi til að selja þessa amerísku bíla (sem þau hafa hingað til hvorki getað né nennt að bjóða á samkeppnisfæru verði) og reyna að bregða fæti fyrir þá sem hafa veitt neytendum þjónustu sem þau sinntu ekki um. Þegar reynt er að gera það með vísvitandi blekkingum eins og að eigna sér söluna á stærsta hluta amerískra bíla af viðkomandi tegund geta menn ímyndað sér hvort aðvaranir og hrakspár varðandi verksmiðjuábyrgð, sem nú má sjá í auglýsingum ,,umboða", eigi við einhver rök að styðjast.

Samkvæmt upplýsingum sem ég hef undir höndum frá IB Innflutningsmiðlun á Selfossi flutti IB inn 51 Ford frá Norður-Ameríku á árinu 2003. Af þeim voru 45 nýir og ónotaðir. Það sem af er árinu 2004 (fram að jólum) hefur IB flutt inn 110 Ford frá Norður-Ameríku og 50 eru á leiðinni og verða væntanlega komnir í hendur kaupenda fyrir áramótin - af þeim eru 139 nýir og ónotaðir. (til viðbótar eru tugir bíla af tegundunum GM og Chrysler). Það segir sig sjálft að það væru engir biðlistar eftir þessum bílum hjá IB ef þeir viðskiptavinir, sem keypt hafa nýja bíla af fyrirtækinu s.l. 10 ár, teldu hagstæðara að skipta við svokallað ,,umboð" eða teldu þjónustu þess eftirsóknarverða - þeir telja sig einfaldlega öruggari á Selfossi.

12. 12.2004

Leó M. Jónsson: Ég þori að fullyrða að rannsóknablaðamennska sé ekki stunduð hérlendis - þó með einni undantekningu sem eru fagleg vinnubrögð Agnesar Bragadóttur blaðamanns á Morgunblaðinu sem flestir, sem fylgjast með á annað borð, þekkja til. Jafnvel þótt ekki sé hægt að krefjast þess að rannsóknir eða meiriháttar pælingar séu undanfari alls fréttaefnis hlýtur maður, sem almennur blaðalesandi, að gera þær kröfur að fréttir séu jafnframt upplýsandi, sérstaklega þegar þær varða almannahagsmuni.

Dæmi um frámunalega slaka fréttamennsku urðum við vitni að nú snemma í desember þegar sagt var frá því að hross hefðu drepist á Vatnsleysuströnd úr sýkingu af völdum miltisbrands. Hefðu blaðamenn nennt að vinna efni, sem þessi alvarlegi atburður gaf tilefni til, hefði mátt svara ýmsum spurningum sem almenningur þurfti að fá svör við. Enginn þeirra blaðamanna sem fjölluðu um málið nennti að vinna upplýsingar - það eina sem þeir gerðu var að spyrja hina og þessa og birta svör þeirra. Vegna þess að málið var óundirbúið (venjuleg bóla sem hjaðnar) voru spurningar misjafnlega gáfulegar og svörin í sama stíl.

Í fyrsta lagi þá veit allur almenningur að miltisbrandur er mjög hættulegur og eðlilegt að fólk hræðist þegar stórgripir drepast vegna slíkrar sýkingar. Eðlilegt er að fólk spyrji hvort hætta sé á að sóttkveikjan geti dreift sér, borist í annað búfé og jafnvel í fólk. Umfjöllun fjölmiðla gaf engin svör við þeim spurningum. Enginn blaðamaður virðist hafa kannað heimildir, t.d. á Netinu, um miltisbrand og því spurði enginn þeirra hvort ekki stafaði hættu af því að vargfugl sem uppgötvaði þessi hræ af hrossum á undan fólki, mýs, minnkur, refur - jafnvel útigangskettir, sem leggðust á þessi hræ, gætu orðið smitberar. Engu var líkara en að blaðamönnum hefði hreinlega ekki komið þessir möguleikar í hug. Það er því ekki við öðru að búast en að fólk sé skelkað. (Fólki finnst frekar lítið öryggi í þeirri hugkvæmni lögreglunnar í Keflavík að girða svæðið af með merktum gulum plastborða jafnvel þótt vitað sé að t.d. mýs á Suðurnesjum eru bæði löghlýðnar, litglöggar og læsar !).

Aðrir blaðamenn, t.d. á ljósvakamiðlum, höfðu viðtöl við ,,sérfræðinga" á vegum hins opinbera sem gátu ekki leynt takmarkaðri þekkingu sinni, þegar bókinni sleppti, og nánast algjöru úrræðaleysi enda lögðu þeir megináherslu á að draga úr ótta almennings við miltisbrand! og gerðu lítið úr hættu af útbreiðslu og töldu smitleiðir takmarkaðar. Það sem enginn nefndi, hvorki blaðamenn/sjónvarpsmenn né sérfræðingar - en þó nánast æpti á mann - var að stofnanir og sérfræðingalið þeirra vissu ekki sitt rjúkandi ráð - hafði hvorki viðbragðsáætlun né sérhæfðan búnað tiltækan - þetta fólk - flest sprenglært (á bókina) kunni ekki rassgat til verka - þegar skrifborðinu sleppti. Þess vegna var áherslan lögð á að ,,róa" almenning sem gerðir sér auðvitað grein fyrir að þetta sérfræðingalið var hættulegra en miltisbrandurinn. Nú vonar maður bara að þetta sleppi fyrir horn og reddist - eins og venjulega.

Annað dæmi um slaka blaðamennsku eru þýddar fréttir úr útlendum miðlum af því að eitrað hafi verið fyrir forsetaframbjóðanda í Úkraínu og að nú sé komið í ljós að um díóxín-eitrun hafi verið að ræða. Fólki er sagt að díoxín sé baneitrað efni sem ekki sé framleitt en verði til við ýmsa iðnaðarframleiðslu. Sökum almennrar leti íslenskra blaðamanna (því ekki er hægt að gera kröfu til þeirra um almenna þekkingu eða minni aftur í tímann) er almenningur ekki upplýstur um að íslenskur fiskur var bannaður sem neysluvara í Belgíu (og alvarlegar athugasemdir gerðar við hann í Frakklandi) fyrir röskum 10 árum. Ástæðan var díoxínmengun umfram leyfilegt hámark. Í umfjöllun sem þá var í fjölmiðum, en virtist fljótlega þögguð niður, kom fram að díoxínmengun í fiski umhverfis Ísland var vegna þess að hafstraumar báru þetta eiturefni frá trjá- og pappírsiðjuverum á austurströnd Bandaríkjanna. Væri blaðamennska með eðlilegum hætti á Íslandi hefði þetta komið fram; því svarað hvort okkur stafaði hætta af því að eta fisk og jafnframt hefði þeirri spurningu verið svarað hvort áhrif skipulagðrar umhverfisverndar, sem staðið hefur undanfarna áratugi á þeim svæðum á austurströn Bandaríkjanna sem mestri mengun stafaði frá, hefði minnkað díoxínmengun í íslenskum fiski. Við verðum bara að vona að svo sé - ekki á maður von á að blaðamenn muni varpa frekara ljósi á málið ........

15.11.2004

Leó M. Jónsson: Merkileg ráðstefna um umhverfismál sem haldin er hérlendis hefur vakið verðskuldaða athygli. Fjölmiðlar hafa ítrekað fjallað um þær breytingar sem hækkandi meðalhitastig muni hafa á norðurslóðum, m.a. með breytingu á veðurfari, hækkandi sjávarstöðu, gróðurfarsbreytingum og hugsanlega breytingum á dýralífi. Á meðal þess hættulega er þynning ósónlagsins yfir norður- og suðurskauti sem mun valda aukinni tíðni húðkrabba hjá íbúum nyrstu svæða. Ósónlagið varnar því að skaðlegir útfjólubláir geislar sólarljóssins nái að komast í gegn um lofthjúp Jarðar. Orsakir þess að ósónlagið þynnist er uppsöfnun kemískra efna og koltvísýrings, aðallega í afgasi brunavéla/bíla, brennslu kola, olíu og úrgangs við orkuframleiðslu, frá skógareldum, öðrum bruna, af eldingaveðrum og útblæstri frá iðnaði. Ástæða þess að loftmengun frá þéttbýlustu svæðum Jarðar veldur svo miklum og áberandi áhrifum yfir norðuskautinu er náttúrufars- og veðurfræðilegs eðlis. Af umfjöllun sumra íslenskra fjölmiðla mætti ætla að ískyggileg þróun og áhrif hennar á ósónlagið yfir norðurskautinu og alvarlegt ástand sem af því hlýst, sé vegna loftmengunar af völdum mannlegra umsvifa á norðurslóðum. Fréttamenn koma gjarnan upp um vanþekkingu sína með því að hnýta aftan við umfjöllun sína einhverjum tölum um magn skaðlegra efna frá útblæstri bíla í Reykjavík! Sumir pólitíkusar virðast botna enn minna en fréttamenn í þessum málum og viðhalda því misskilningi með alls konar blaðri. Mörgum er kunn sú staðreynd að 70% af þeirri orku sem tæplega 300 þúsund Íslendingar nota er fengin með virkjun fallvatna og jarðvarma. Um 90% af þeirri orku sem allar aðrar þjóðir, milljarðar manna, nota samanlagt, er fengin með brennslu eldsneytis. Koldíoxýð og aðrar gróðurhúsalofttegundir frá bruna eldsneytis á Íslandi hefur því álíka gildi og hundsmiga í Atlantshafið. Það er varla von að almenningur botni baun í þessum vaðli um gróðurhúsalofttegundir í þessu samhengi enda ofvaxið skilningi flestra venjulegra manna að pólitíkusar og umhverfisfræðingar skuli hafa flækt okkur í alþjóðlegt brask með loftmengun með alþjóðlegum skuldbindingum við alþjóðasamfélagið þess efnis að draga úr gróðurhúsalofttegundum með einhverjum hundakúnstum - þrátt fyrir að flestum sæmilega skynsömum Íslendingi sé ljóst að allt tal um að hættu stafi af gróðurhúsalofttegundum frá starfsemi á Íslandi er hrein og klár della.

Ekki þarf að lesa lengi um alþjóðleg umhverfismál til að sjá að orsakir þynningar ósónlagsins yfir jarðarskautum og aukinn veraldarvarmi er vegna loftmengunar sem á sér stað á þéttbýlustu svæðum jarðar. Sú mengun sem mestum skaða veldur yfir norðuskautinu er afgas bíla, orkuvera, iðjuvera og frá orkuframleiðslu með bruna eldsneytis og frá bruna úrgangs á svæðum nær miðbaugi. Bandaríkin, sem nota meira eldsneyti en nokkur önnur þjóð veraldar, valda miklu um þær breytingar sem nú eiga sér stað í loftslagi á norðurslóðum og þess vegna hafa margir vísindamenn lýst áhyggjum sínum af því að þau skuli ekki fást til að taka þátt í fjölþjóðasamstarfi um varnir gegn loftmengun hvort sem það er Rió-samkomulag eða Kioto-bókun. Þær áhyggjur kunna að vera réttmætar þótt iðulega gleymist að geta þess að engin þjóð hefur gert meira á sviði umhverfisverndar en Bandaríkin og hvergi í veröldinni er jafn miklum fjármunum varið til náttúru- og umhverfisverndar en þar. Á meðal Bandaríkjamanna er sú skoðun útbreidd að þeir séu lengst komnir í umhverfisvernd og þurfi ekki ,,leiðsögn" annarra þjóða í því efni. Hversu réttmæt sú afstaða þeirra er umdeilanlegt.

12. 11. 2004

Leó M. Jónsson: Þingmenn vörðu hagsmuni olíufélaganna á kostnað almennings þegar þeir samþykktu í Efnahags- og viðskiptanefnd að hætt skyldi við frumvarp um olíugjald á eldsneyti dísilbíla, sem lagt hafði verið fram á Alþingi 1997/98 (um breytingu á lögum nr. 34/1995 um vörugjald af olíu, sbr. lög nr. 120/1995 og lög nr. 90/1997). Komið hefur fram í umræðu um samráð olíufélaganna og fjárstuðning þeirra við stjórnmálaflokka að þau beittu sér af aflefli gegn því að núverandi reglum um skattlagningu eldsneytis yrði breytt því það minnkaði tekjur þeirra með sparnaði almennings af aukinni notkun dísilbíla. ,Gerfi-sérfræðingar" í umhverfismálum gerðir út af ráðuneytum blöðruðu um hættulega mengun í útblæstri dísilvéla. Þeim áróðri, byggðum á vanþekkingu, var flaggað framan í þingmenn, sem ekki var öruggt að lytu flokkslínu, til að móta skoðanir þeirra. Og allt gekk þetta eftir sem ,,vel smurð pólitísk þjónusta" á Alþingi fyrir þá peninga sem olíufélögin höfðu greitt stjórnmálaflokkunum. Afleiðingin varð sú að Íslendingar eru ein örfárra þjóða í Norður-Evrópu sem ekki notar dísilbíla til að spara eldsneyti og draga úr mengun umhverfisins en um helmingur allra seldra fólksbíla, t.d. í Bretlandi, Frakklandi, Þýskalandi og Benelux-löndunum, er með dísilvél. (Nánast engin spilling á Íslandi, segja erlendar kannanir!).

Ég treysti því að fjölmiðlar upplýsi nú á næstunni hverjir þeir þingmenn voru í Efnahags- og viðskiptanefnd sem notuðu umboð sitt og atkvæði til að vernda hagsmuni olíufélaga á kostnað almennings þegar nefndin svæfði frumvarpið um olíugjaldið eftir að málið hafði áður verið skipulega tafið árum saman. Ég treysti því líka að fjölmiðlar fái sérfræðinga Hagfræðistofnunar HÍ til að reikna út hve miklu tjóni, mældu í auknum útgjöldum heimila vegna eldsneytis og í aukinni skattheimtu og loftmengun, þingmennirnir hafa valdið á almannahasgmunum.

Í ljósi þessa máls og umfjöllunar, sem nú er um ,,glæpastarfsemi" olíufélaganna mun almenningur sjá ,,Vetnisvæðingu", eins af þingmönnum, í nýju ljósi. Umræðan um notkun vetnis sem orkubera hefur, að mestu leyti, verið pólitískar skýjaborgir, ofnar lygum og sjónhverfingum ætluðum fjölmiðlum og án þess að eiga nokkuð skylt með vísindastarfsemi. Því hefur verið logið skipulega og ítrekað að stærstu bílaframleiðendur heims stefndu að framleiðslu vetnisbíla. Á sama tíma má lesa í bandarískum fjölmiðlum að vetni í stað bensíns sé firra og komi ekki til greina vegna óhagkvæmni og þeirrar hættu sem af því stafi. Íslenskir fjölmiðlar hafa étið upp allt sem að þeim hefur verið rétt í þessu efni án gagnrýni og lítið sem ekkert sinnt því að kanna málið frekar. Þeir hafa t.d. ekki fjallað um notkun annars eldsneytis en bensíns og dísilolíu (jarðgas) sem nýtt hefur verið með góðum árangri á dísilknúin almenningsfarartæki í áratugi í Bandaríkjunum (en sem íslensku olíufélögin hafa ekki áhuga á).

Eins og ég hef áður bent á hefur þingmaður, sem ekki hefur gripsvit á tækni, látið Olíufélagið Skeljung hafa sig að fífli - en Skeljungur mun hafa styrkt ,,vetnisverkefnið" myndarlega og lét dótturfélag reisa og reka vetnisáfyllingarstöð á eigin kostnað þótt hún hefði engan rekstrargrundvöll. Tilgangur Skeljungs var augljós - með vetniskjaftæðinu var hægt að slá ryki í augu almennings og láta hann halda að einhver betri lausn væri í augsýn en dísilbílar; til þess gafst bráðvel að hlaða undir rassgatið á pólitískum tækifærissinna og láta hann glenna sig í fjölmiðlum í hlutverki ,,Vetnispáfa" sem ef til vill væri réttara að kalla ,,Olíu-Snata" (íslensku olíufélögin hafa áhuga á því sem gæti kannski orðið eftir 50 ár).

Ég hef ekkert á móti því að möguleikar á sviði orku- og eldsneytis séu rannsakaðir á vísindalegan hátt en hef gagnrýnt að menn sem titlaðir eru prófessorar og vísindamenn láti olíufélög og pólitíska loddara leggja á sig aktygi og draga lygum hlaðinn áróðursvagn fyrirtækja sem eru á beit í buddu almennings og í þeim augljósa tilgangi að villa fólki sýn og draga athygli frá því sem skiptir almannahagsmuni máli. Ástæða er til að vorkenna þeim ,,vísindamönnum" - því ég efast ekki um að þeir vissu betur en álpuðust til að naga beinið sem fleygt var í þá. Þetta mál gefur einnig tilefni til þess að vekja athygli á ábyrgð fjölmiðla þegar um almannahasgmuni er að tefla og alls konar loddarar og pólitískir snatar leggja snörur sínar fyrir fjölmiðlamenn í því augnamiði að tryggja hagsmuni ,,húsbænda" sinna með blekkingum.

10.11.2004

Leó M. Jónsson: Las grein Matthíasar Johannesens á miðopnu í Mbl. í gær (Getur afturför verið þróun ?) en þar bendir hann m.a. á að ef við Íslendingar varðveitum ekki íslenska tungu getur enginn í veröldinni gert það fyrir okkur - það sé eitt af fáu sem einungis Íslendingar geta gert. Hann getur þess að Laxness og fleiri hafi sótt efnivið sinn í íslenskt þjóðlíf og þannig ræktað málið samhliða skáldskapnum en nú sé efniviður mest selda skáldsins alþjóðavæddur og það geti þess vegna skrifað bækur sínar á ensku. Hvet sem flesta til að lesa greinina.

Ég spái því að eftir 100 ár verði þjóðin laus við Íslenskuna. Sú þróun er hafin. Hún hófst ekki i vegna þess að ,,pöbullinn" hafi orðið enskum áhrifum að bráð fyrir tilstilli sjónvarps, tölvuleikja, skorts á bóklestri eða annarra ,,lágmenningarlegra" áhrifa. Ónei - þessi ákvörðun var tekin af mest menntaða fólki þjóðarinnar um aldamótin 2000. Þá ákváðu stjórnendur íslensku háskólanna að taka upp kennslu á ensku. Rökin voru m.a. að þannig mætti tryggja nægt framboð hæfra háskólakennara og gera fólk, menntuðu í íslenskum háskólum, betur hæft til framhaldsmenntunar við erlendra háskóla: Nú er svarað á ensku í síma Háskóla Íslands.

Næsta skrefið verður að taka upp kennslu á ensku í menntaskólum því að öðrum kosti verða nemendur ekki nógu vel búnir undir nám í alþjóðavæddum (ég hefði sagt ,,enskuvæddum) íslenskum háskólum. Og er þá ekki eðlilegt að kennsla á ensku verði tekin upp í grunnskólum til að krakkarnir eigi auðveldara með að fóta sig þegar þeir koma í ,,enskt umhverfi" menntaskólans? (Í útvarpinu var sagt frá því um daginn að í leikskóla í Hafnarfirði væri farið að kenna smábörnum á ensku og gæfist vel - rökin fyrir því voru þau að hæfileikar ungra barna til að læra tungumál væru ekki nýttir sem skyldi !).

Ég hef það á tilfinningunni að stjórnendur íslensku háskólanna, sem hrundið hafa þessari þróun af stað, séu mikið en illa menntað fólk, sambandslaust við íslenskan raunveruleika og íslenska lífsbaráttu - fólk sem hefur notið ofeldis ríflegra námslána - jafnvel fólk sem hefur hraðmenntast í bandarískum háskólafabrikkum þar sem fagidjótisminn hefur verið alþjóðavæddur.

Rök þessa fólks fyrir kennslu á ensku í háskólunum hérlendis eru ósannfærandi og í þeim er holur hljómur: Ég þekki það sem þýðandi hve það á margt erfitt með að orða hugsun sína á íslensku, ef til vill vegna þess að það nennti ekki að læra íslensku í skóla; fékk lélega íslenskukennslu; hefur lært of lengi á ensku eða vegna þess að það hefur ekki áhuga á íslensku. Því er enskan einfaldlega tamari vegna hugleti, framagirni - græðgi. Mikil menntun þess (næstum mæld í kílógrömmum) er áreiðanlega góðra gjalda verð og nýt en hefur lítið með menningu eða menningarstig að gera. Þetta magn-menntaða fólk hefur fórnað íslenskunni og telur sig hafa umboð til að fórna henni fyrir almenning. Einungis einn maður hefur mótmælt þessu opinberlega - hinn aldni en óþreytandi þulur Pétur Pétursson.

Fólk hneykslast á því að hámenntaðir Frakkar skuli ekki vera mæltir á enska tungu. Með fyrirsjáanleg örlög íslenskunnar í huga dáist ég að Frökkum fyrir að verja stöðu tungu sinnar af grimmd. Ekki mun af veita. Ef farið yrði að kenna á ensku við Sorbonne - yrðu mótmælendur örugglega fleiri og háværari en okkar aldni þulur sem þó virðist yngri í andanum og framsýnni en margur háskólamaðurinn.

6.11.2004

Leó M. Jónsson: Ég hef það á tilfinningunni að Kerfinu liggi ekkert sérstaklega mikið á að þoka samráðsmáli olíufélaganna áfram sem sakamáli. Og án gríns - þá er þegar farið að tala um að sakamál á hendur forstjórunum (sem voru með rúmar 2 milljónir í mánaðarlaun við iðju sína - sem eitt og sér lýsir ótrúlega kröftugum brotavilja) sé fyrnt. Sé svo ekki þá verður spennandi að sjá hvort ekki sé ,,árangurs" að vænta af því að tekist hefur að velja ,,góða menn" til starfa í Hæstarétti.

Í þessu máli hlýtur maður að sakna þess snarræðis og þeirrar markvissu vinnubragða - fumlausu og hröðu afgreiðslu sem brotamál þingmanns og trúbadúrs úr Vestmannaeyjum fékk í Kerfinu á sínum tíma!

Reiknimeistarar eru á því að verðsamráð olíufélaganna, í stað eðlilegrar samkeppni, hafi valdið því m.a. að hærra bensínverð en ella hafi hækkað verðtryggð lán fjölskyldna í landinu um tugi milljarða (og væntanlega aukið um leið verðbætur- og vaxtagreiðslur af sparifé fólks með yfir 2 milljónir í mánaðarlaun). Það eitt ætti að vera tilefni til þess að fella verðtryggingu inn- og útlána niður með einu pennastriki. Enginn virðist þó ætla að vekja máls á því.

Og jafnvel þótt ekki kæmi til að heimilin í landinu þurfi að greiða sérstakar verðbætur ofan á húsnæðislán sín vegna vel skipulagðrar og þróttmikillar glæpastarfsemi stærstu fyrirtækja landsins, þá ætti aukin samkeppni á lánamarkaði, bæði innanlands og af hálfu erlendra fjármálastofnana, að hafa gert verðtryggingu úrelta fyrir löngu. En er það ekki bara gamla sagan að Ríkið (Kerfið sjálft) hefur takmarkaðan áhuga á að fella niður verðbætur því í þess hlut komi stærsti hluti af þeim auknu verðbótum sem heimilin þurftu að greiða - þ.e. stærsti hlutinn af þýfinu? Er eðlilegt að slíkur hvati sé til aukinnar skattheimtu - að slíkri gulrót sé veifað framan í þá sem gæta hagsmuna ríkissjóðs?


Ég get ekki varist þeirri hugsun að ólíkt snöfurmannlegri hefðu viðbrögð Kerfisins verið gagnvart sviksamlegu athæfi olíuforstjóranna hefði einn þeirra verið kunnur kaupsýslumaður af verkamannaættum úr Keflavík - ég er næstum því viss um að þá væri einum fleira í gæsluvarðhaldsvist þessa stundina. Borgarstjórinn í Reykjavík ætlast til að fá uppreisn æru með því að koma vel fram í fjölmiðlum og heilla aðra hverja kellíngu upp úr skónum. En söm er hans gerðin, og væntanlega sökin, þegar dómur fellur - málsbætur fyrir tilstilli leikrænnar tjáningar geta ekki verkað aftur fyrir sig frekar en vinsældir fyrrum hrösunar-þingmanns úr Vestmannaeyjum sem ,,brekkusöngvara". Eins og þingmaðurinn mun borgarstjórinn væntanlega taka út sinn dóm - kannski verður hann á biðlaunum á Kvíabryggju með fyrrum félögum sínum úr olíubransanum - nema takist að túlka fyrningarreglur lipurlega - annað eins hefur nú gerst ...... og svo má ekki gleyma nýju ,,öryggisventlunum" í Hæstarétti.

25.10.2004

Leó M. Jónsson: Ákveðinn hópur, nafnalisti sem vex jafnt og þétt, hefur óskað eftir því að fá tilkyningu þegar nýtt efni bætist við á vefsíðunni minni. Ekkert er sjálfsagðara en að veita slíka þjónustu enda er fyrirhöfnin ekki meiri af því að senda slíka tilkynningu til 500 einstaklinga en að senda einum þeirra netpóst. Hins vegar hefur minna bæst við af efni að undanförnu en ég hefði viljað en það er bara gamla sagan - vinnan, brauðstritið, tefur mann meira en góðu hófi gegnir. Varðandi tilkynningar um nýtt efni þá undanskil ég pistlana af ásettu ráði. Pistlarnir eru mínar skoðanir á málefnum líðandi stundar. Það væri tilætlunar-semi og frekja af minni hálfu að troða pistlunum upp á aðra - þeir eru hér á vefsíðunni opnir þeim sem hafa áhuga á þeim. Mér til ómældrar ánægju hef ég verið látinn vita að allir séu ekki sáttir við þær skoðanir sem ég set fram í pistlunum - mér myndi hætta að lítast á blikuna væru allir sammála mér - þá fyrst væri nú ástæða til að hafa áhyggjur af andlegu hliðinni.

Og talandi um málefni líðandi stundar. Ég tel mig vera með pottþétta lausn sem kæmi í veg fyrir öll verkföll á Íslandi - lausn sem að vísu á eftir að útfæra í smáatriðum. Kennaraverkfallið, sem enn stendur þegar þetta er skrifað, sýnir svart á hvítu að það er ekki sama hverjir eru í verkfalli. Sé það atvinnustétt sem ekki getur komið í veg fyrir að alþingismenn komist á kjaftaþing í útlöndum, með tilheyrandi dagpeningasöfnun, skiptir enginn sér af því þótt ekki semjist - 4500 kennarar án launa og 45 þúsund skólabörn á kennslu snertir ekki við nokkrum manni í stjórnkerfi landsins. Þess vegna er lausnin í því fólgin að verkfallsverðir kennara beiti sér í því að stöðva millilandaflugið (í stað þess að fljúga sjálfir á kjaftaþing í Bandaríkjunum í miðju verkfalli - en það er bara eitt dæmið enn um þennan makalausa klaufaskap kennara varðandi ímynd stéttarinnar). Með stöðvun millilanda-flugs liði ekki vika þar til verkfall kennara leystist - reynslan sýnir að séu alþingismenn kyrrsettir þannig að þeir komist ekki til útlanda finnst fljótlega lausn á öllum vandamálum.

19.10.2004

Leó M. Jónsson: ,,Sveitavargur" er hugtak sem ég heyrði oft á mínum yngri árum í Reykjavík og öðrum þéttbýliskjörnum. Þegar ég bjó í Stokkhólmi heyrði ég varla minnst á sænska bændur öðru vísi en ,,bonddjävlar". Í Bandaríkjunum eru bændur kallaðir ýmsum nöfnum eftir landssvæðum en flestir munu kannast við ,,Rednecks". Sérstakt viðhorf til bænda sem atvinnustéttar með niðrandi samheiti, virðist því ekki vera neitt séríslenskt fyrirbrigði og er áreiðanlega kjörið viðfangsefni fyrir félagsfræðinga að kanna það mál hérlendis og hvað valdi.

Barlómur er lífseigur fylgifiskur bændastéttarinnar. Ég man ekki eftir umræðu um íslenskan landbúnað og bændur öðru vísi en sem kvartanir, kveinstafi og nöldur þrátt fyrir að framleiðsluvörur þeirra séu dýrasti þátturinn í daglegri neyslu vísitölufjölskyldunnar og afurðir þeirra njóti sérstakrar verndar hins opinbera, t.d. gagnvart samkeppni frá innlendum sem erlendum keppinautum - vernd sem engir aðrir framleiðendur neysluvöru í Reykjavík njóta.

Ég minnist þess þegar hver ,,grátkonan" lýsti þeim fjötrum sem á bændur væru lagðir með því að enginn gæti keypt af þeim býlin sökum skorts á lánafyrirgreiðslu og því væri þeir neyddir til að hokra áfram þrátt fyrir háan aldur, heilsubrest, áhugaleysi, leti o.s.frv. Enginn minntist orði á að þessi býli kynnu að vera lítils virði vegna takmarkaðra möguleika á tekjuöflun, verðið einfaldlega of hátt eða markaður ekki fyrir hendi - en fjöldi fólks, t.d. á Suðurnesjum, hefur þurft að hlíta slíkum efnahagslögmálum og selja hús sín á slikk án þess að til hafi komið opinber aðstoð í einni mynd eða annarri.

Þegar leggja á niður kísilframleiðslu við Mývatn upphefst barlómur með ramakveini og kröfur um að hið opinbera aðstoði það fólk (50 manns) sem þar missir atvinnu (en flest bjó það í húsum í eigu atvinnurekandans). Þegar útgerð dróst saman frá þéttbýliskjörnum á Suðurnesjum (og lagðist af t.d. frá Höfnum sem er stærra pláss en Reykjahlíð við Mývatn) með tilheyrandi samdrætti í fiskvinnslu, auknu atvinnuleysi (1.000 manns) og verðfalli á húseignum á Suðurnesjum, komu aldrei opinberar aðgerðir til umræðu - Suðurnesin eru nefnilega ekki í sveit - teljast ekki einu sinni til landsbyggðarinnar.

Það er því engin furða þótt maður gráti það þurrum tárum þessa dagana að verða vitni að enn einum barlómskaflanum hjá bændum; - nú kveina þeir allt í einu undan því að ,,fjársterkir aðilar" séu á góðri leið með að kaupa upp heilu sveitirnar og sú ,,hræðilega" staða blasi við að bændur verði í auknum mæli leiguliðar í búrekstri. Og að sjálfsögðu minnist ,,grátkórinn" ekki orði á að nú geta bændur loksins selt jarðir sínar - og fá greitt fyrir þær, sem þeir kvörtuðu sáran undan að eiga ekki áður kost á. Ef ekki er kvartað undan skort á kaupendum bújarða þá er kvartað undan of mikilli kaupgleði kaupenda. Það er greinilega vandratað meðalhófið hjá þeim sem bestir eru í því að berja sér.

6.10.2004

Leó M. Jónsson: Mér hefur sýnst sem opinber skoðanaskipti íslenskra pólitíkusa eigi einn samnefnara - þann að byggja á þróaðri tækni í því að beita blekkingum - einhver myndi segja ,,lygatækni". Markmiðið eru völd til að ráðskast með þá peninga sem almenningur er krafinn um, nauðugur viljugur, þ.e. skatta. Til að komast yfir þetta fé er beitt útpældri tækni í að nefna hlutina einhverjum öðrum nöfnum en þeim eru eiginlegir. Ágætt dæmi um slíka ,,áróðursmaskínu" byggða á lygum og hálfsannleik er hin svonefnda ,,vetnisvæðing". Í sjálfu sér er ekkert nema jákvætt við að vísindamenn þjóðarinnar kanni möguleika á nýtingu vetnis til orkumiðlunar sem eldsneyti en þegar pólitíkusar taka verkefnið upp á eik sína snýst það upp í sjónhverfingar, hálfsannleik, lygi og þögn um mikilvæg atriði; telja verður þjóðinni trú um að framtíðar-farsæld hennar og hamingja sé fólgin í vetni - annars tekst ekki að tutla út milljónir hér og milljónir þar til að fjármagna gæluverkefni sem á jafnframt að tryggja einum ákveðnum pólitíkus, sem ekki hefur gripsvit á tækni, nægan sýningartíma í fjölmiðlum. Hlutskipti hámenntaðra vísindamanna að þurfa að taka þátt í svona loddaraskap, af fjárhagslegum ástæðum, gerir þá brjóstumkennanlega í mínum augum.

Mark Twain sannaði það með einni af smásögum sínum að sannleikurinn er vondur bisness, sérstaklega í stjórnmálum. Öðru hverju verður pólitíkusum fótaskortur á tungunni og slysast til að segja satt. Ég og fleiri urðum vitni á slíku atviki í þætti sem nefnist Morgunvaktin á RÚV, Rás 1, þann 6. október sl. Þar var rætt við tvo pólitíkusa um væntanlega skattalækkun sem fjármálaráðherrann hefur tilkynnt og nú komi til framkvæmda. Þingmaður, Jón Bjarnason (líklega fyrir VG) var á móti því að tekjuskattur yrði lækkaður, taldi m.a. að það kæmi ekki þeim að gagni sem minnst mættu sín. Þegar viðmælandinn benti honum á að þetta hefði verið eitt af kosningaloforðum þeirra flokka sem standa að núverandi ríkisstjórn sagði Jón þingmaður Bjarnason orðrétt: ,, Maður lækkar ekki skatta - svona af því bara - og þótt flokkur hafi asnast til að gefa kosningaloforð um skattalækkun verður að endurskoða það á ábyrgan hátt þegar til kastanna kemur."
Þessi orð segja allt sem þarf um íslenska pólitík.

4.10.2004

Leó M. Jónsson: Ég hef valið að kalla þetta fyrirbrigði ,,mergsogsheilkenni"; - hagfræðilegt hugtak yfir ástand sem leggur jafnvel stór og öflug fyrirtæki í rúst á undraskömmum tíma. Samverkandi þættir sem valda ,,mergsogsheilkenni" eru fjárþörf, utanaðkomandi fjárfestar og vanhæfir stjórnendur. Fyrstu merki um ,,mergsogsheilkenni" koma fram nokkrum árum eftir að endurfjármögnun hefur farið fram með þáttöku fagfjárfesta. Þessir fagfjárfestar öðlast sæti í stjórnum fyrirtækjanna þar sem fulltrúar þeirra beita stjórnina þrýstingi til að hámarka hagnað auk þess sem þeir hafa sérstaka ,,eftirlitssérfræðinga" til að funda reglulega með stjórendum til að fara yfir kostnaðarliði og tekjumöguleika. ,,Mergsogsheilkennið" byrjar að láta á sér kræla með hagræðingaraðgerðum sem ætlað er að auka hagnað með minnkun kostnaðar. Afleiðingin verður aukinn hagnaður í ákveðinn tíma samtímis því sem þjónusta við viðskiptavini dregst saman eða rýrnar að gæðum. Sem dæmi um aðgerðir af þessum toga er minnkun kostnaðar við birgðahald - oft þannig að eðlilegar birgðir eru minnkaðar þannig að þjónusta við viðskiptavini, mæld í vöruvali og vörustreymi, er rýrð að því marki að veldur viðskiptavinum erfiðleikum og sem neyðir þá til að leita annað með hluta af viðskiptum. Sparnaður af því að draga úr birgðahaldi kemur fljótt fram sem mælanleg stærð. Tap vegna óánægðra viðskiptavina myndast hægt í fyrstu, m.a. vegna samningsbundinna viðskipta, viðskiptakjara og eðlilegrar tregðu. En sé þróuninni ekki snúið við í tíma (sem sjaldnast er gert) vaxa áhrifin smám saman þar til þau verða að skriðu sem ekki verður stöðvuð.

Ekkert stöðvar græðgi fjárfesta. Kröfur um aukinn hagnað eru oftast á rökum reistar en sjaldnar er vitað að þær eiga rót sína að rekja til þess að stjórnendur eru vanhæfir. Vanhæfir stjórnendur geta ekki mætt þessum kröfum með öðru en örþrifaráðum til að missa ekki starfið. Reynslan sýnir að flestir vanhæfir stjórnendur beita örþrifaráðum, jafnvel þótt þeim sé ljóst að þau skaði fyrirtækið sé til lengri tíma litið - fyrir þá er aðalatriðið að halda sér sjálfum á floti þótt drukknun blasi við.

Aðgerðir eru látnar líta út sem nauðsynlegar varnar- eða björgunaraðgerðir til að rétta við hag fyrirtækisins en eru í raun og veru einungis aðferð til að dæla út úr því peningum í vasa gráðugra fjárfesta og sýna þeim um leið að stjórnendur séu nægilega miskunnarlausir til að fá hjá þeim stimpilinn ,,góður maður". Uppsagnir starfsmanna geta verið sláandi dæmi um ,,mergsogsheilkennið", sérstaklega þegar sagt er upp mörgum starfsmönnum án þess að ráðstafanir hafi verið gerðar áður til að tryggja að störf þeirra séu innt af hendi í einhverri annarri mynd, færð yfir á aðra eða yfirleitt pælt í því hver áhrifin verða á þjónustu við viðskiptavini. Aðalatriðið er að sýna meiri bókhaldslegan hagnað - og skiptir þá engu máli þótt starfsfólki sé sagt upp eftir áratuga farsælt starf, jafnvel fólki í lykilhlutverkum gagnvart viðskiptavinum sökum þekkingar og reynslu; oft starfsfólk sem á fá ár eftir í eftirlaun.

Og enn þarf að auka hagnað og þóknast hluthöfunum: Næst er gripið til þess að hækka verð á vörum og þjónustu. Sú aðgerð skilar undantekningarlaust hagkvæmari niðurstöðum á rekstrarreikningi fyrir næsta 3ja mánaða tímabil og er því talin mjög vel heppnuð - ekki síst vegna þess að stór hluti viðskiptavina kvartar ekki - tekur jafnvel ekki eftir þvi að verð hafi hækkað. Því liggur beinast við að endurtaka aðgerðina. Áður en langt um líður hefur verð á vörum og þjónustu fyrirtækisins tvö- eða þrefaldast. Sé fyrirtækið leiðandi á markaðnum tekst því jafnvel að komast hjá árekstrum við viðskiptavini vegna fyrstu verðhækkananna því keppinautar fylgja eftir, nota tækifærið og hækka einnig verð. Keppinautarnir átta sig hins vegar á ástandinu fyrr en seinna. Þá er fyrirtækið ekki lengur samkeppnisfært um vöruval né verð. Óánægjuskriða er komin af stað á meðal viðskiptavina. ,,Mergsogsheilkennið" er á þessu stigi orðin áberandi útávið - sérstaklega þegar viðskiptavinir bera saman bækur sínar - þeir eru allir óánægðir. Stjórnendur eru þó enn of uppteknir af ,,vel heppnuðum" hagræðingaraðgerðum og of einangraðir frá viðskiptavinum til að greina hættumerkin. ,,Mergsogsheilkennið" er nú sjálft farið að hafa áhrif; - tekjuafköst rekstrarins hafa minnkað vegna fækkunar starfsfólks, ringulreiðar sem hún hefur orsakað og fækkun viðskiptavina. Keppinautar hafa áttað sig á því sem er að gerast, eru farnir að finna ,,lykt af blóði" og farnir að færa sig upp á skaftið. þrýstingur á vanhæfa stjórnendur að skila arði hefur því enn aukist - ekki einungis utanfrá frá fjárfestum heldur einnig innanfrá úr fyrirtækinu vegna vaxandi vandræða. ,,Örþrifaráða-skjóðan" er þó ekki tæmd: Útistandandi viðskiptakröfur er gjarnan stór liður sem erfitt er að horfa framhjá vonaraugum þess sem leitar að bjarghring. Ekki er ólíklegt að menn láti freistast til að herða reglur um dráttarvaxtareikning - það skilar strax dálaglegri upphæð í kassann - óánægja viðskiptavina verður ekki mælanleg í tölum fyrr en nokkrum mánuðum seinna: ,,Mergsogseinkennið" heldur áfram - næst eru afsláttarkjörin endurskoðuð og skila einnig auknum peningum í kassann og gera 3ja mánaða uppgjörið álitlegra o.s.frv. ......

Ekki þarf að rekja þessa þróunarsögu frekar. Við blasir að einn góðan veðurdag stendur fyrirtækið uppi án viðskiptavina - það fellur saman innávið eins og uppþornuð gorkúla: Fjárfestar, með aðstoð vanhæfra stjórnenda, hafa sogið úr því merginn. Einkennandi fyrir fyrirtæki sem verða ,,mergsogsheilkenninu" að bráð er að þau verða ekki endurreist. Þess í stað þurrkast þau út eða leifar þeirra renna inn í önnur fyrirtæki - oftast með þeim afleiðingum að stjórnendur og flest starfsfólk þeirra þurfa að leita sér að nýrri vinnu. Allir viðkomandi tapa nema fjárfestarnir sem ,,töppuðu" af fyrirtækinu. Þessir hlutir eru að gerast hér á Íslandi fyrir framan nefið á okkur. Það merkilega er hve fáir veita því athygli.

3.10.2004

Leó M. Jónsson: Póstdreifikerfi, hvort sem það er gamla kerfið eða Netið, eru farvegur fyrir áróður. Með áróðri á ég við hvers konar upplýsingar sem manni eru sendar án þess að hafa beðið um þær eða leitað þær uppi sjálfur. Áróður er mismunandi uppáþrengjandi. Sá hvimleiðasti er ,,ruslpóstur" á Netinu, ekki síst vegna þess að hann er sendur án samþykkis viðtakanda sem ber ákveðinn kostnað af því að taka við honum, nauðugur viljugur (símatími), auk tafa og óþæginda við að eyða sendingunum. Þessi ófögnuður er ,,næsti bær" við skipulagða veirudreifingu. Þó er á þessu tvennu ákveðinn munur. Engum blöðum er um það að fletta að ,,ruslpóstur" virkar á ákveðinn hóp fólks. Þótt manni kunni að finnast það ótrúlegt þá er ásóknin, í sjálfri sér, óræk sönnun þess að þessi iðja skilar árangri. Að baki veirudreifingunni er hins vegar skemmdarfýsn á mismunandi háu stigi, beitt af mismunandi þekkingu af einstaklingum sem eru mismunandi brenglaðir sálarlega og hvort sem þeir dreifa veirunum til að svala skemmdarfýsninni eða af peningagræðgi - er brenglunin söm. Það er nefnilega ástæða til að vekja athygli á því að þeir sem framleiða veiruvarnarkerfi hafa beinan hag af því að tölvuveirur séu þróaðar og þeim dreift skipulega með ákveðnu millibili en þá eru þeir jafnframt að nýta sömu þekkinguna, sem er, öfugt við það sem margir halda, hvorki yfirgripsmikil né flókin, en hvor með sínu formerkinu.

Frekju og græðgi þeirra sem standa fyrir dreifingu ruslpósts á Netinu eru lítil takmörk sett. Skipuleg skönnun netfanga á Vefnum er ein aðferð þeirra til að safna netfangalistum sem þeir selja svo öðrum sem fylla pósthólf manns af þessum ófögnuði. Ég er einn margra sem hef neyðst til að hætta að nota netföng af þessum ástæðum þrátt fyrir ýmsar varnaraðgerðir. Það er slæmt að ekki skuli vera friður fyrir þessari ágengni því hún rýrir gildi Netsins sem gagnkvæms upplýsingamiðils, m.a. á þann hátt að uppgefnum netföngum til upplýsingaöflunar fækkar, minni líkur eru á því að fyrirspurnum, sendum á netfang, sé svarað og sífellt fleiri veigra sér við að nota Netið til upplýsingaöflunar vegna ótta um að netfang þeirra lendi þar með á einhverjum listum. Ágætt dæmi um siðferðið í þessu efni eru vefsíður sem auglýsa ákveðna upplýsingaþjónustu en svara svo ekki enda tilgangurinn einungis sá að komast yfir netföng.

Einn af lesendum Vefsíðu Leós sendi mér tengil með ýmsum ábendingum um hvernig halda má uppi vörnum gegn ásókn dreifara ruslpósts. Efnið er á ensku. Fáist heimild til að þýða það og birta án greiðslu er ekki ólíklegt að það verði gert. En ég efast reyndar fyrirfram um að heimild fáist vegna þess að svona upplýsingar eru iðulega notaðr til að troða jafnframt auglýsingum inn á fólk (sem ekki er gert á Vefsíðu Leós). En við sjáum til. Hins vegar er ekkert sem bannar að vísað sé á efni með tenglum og hér er hann:
http://office.microsoft.com

24.09.2004

Leó M. Jónsson: Hvort sem ræður bíræfni eða bjánaskapur er ósvífni sumra þeirra sem halda úti vefsíðum á Netinu með hreinum ólíkindum. Þeir víla ekki fyrir sér að afrita efni af öðrum vefsíðum í stórum stíl og birta eins og ekkert sé sjálfsagðara. Heyrir til undantekningar sé heimildar óskað eða aflað. Vefsíða Leós hefur ekki farið varhluta af þessari sjóræningjastarfsemi; - efni er afritað purkunarlaust, ekki ein grein heldur heilu bálkarnir, til birtingar á vefsíðum einhverra óprúttinna náunga eða fáráðlinga. Þó tekur nú steininn úr þegar þjófarnir selja jafnframt auglýsingar á þessum sömu vefsíðum sínum - en eins og margir vita eru ekki birtar auglýsingar á Vefsíðu Leós. Skyldi auglýsendum hafa hugkvæmst að kanna efni þeirra vefsíðna sem þeir skipta við til að firra sig þáttöku í glæpnum sem þjófsnautar?

Lög eru um höfundarrétt og ákvæði þeirra skýr og fortakslaus: Sé efni merkt höfundi og tekið fram að hann áskilji sér allan rétt er öðrum óheimilt að nota það efni, að öllu leyti eða hluta, nema að áður fengnu leyfi rétthafa. Ég hef ekkert á móti því að einstaklingar prenti efni af vefsíðunni minni fyrir sjálfa sig svo lengi sem það er ekki ætlað til skipulagðrar dreifingar. Ég hef heldur ekkert við það að athuga að vísað sé orðrétt í greinar mínar og heimildarinnar getið enda eru reglur um slíkt sem flestir þekkja og virða. En þegar efni, sem maður hefur lagt mikla vinnu í, er afritað í stórum stíl til að fylla upp vefsíður einhverra einstaklinga, sem nenna ekki né geta sjálfir skrifað lýtalausa íslensku, - en selja síðan auglýsingar út á framtakið - er manni skiljanlega nóg boðið. Það er einfaldlega ekki hægt að sitja þegjandi undir slíkri ósvífni, ruddahætti og frekju.

Efni er tekið ófrjálsri hendi hjá fleirum en Vefsíðu Leós. Mér er t.d. kunnugt um óleyfilega birtingu efnis af vefsíðu Fornbílaklúbbsins og vefsins live2cruize.com á vefsíðum undir hatti folk.is sem haldið er úti til öflunar auglýsinga. Fyrirtækið sem hýsir þessar sjóræningjasíður er Netheimur ehf. með heimilisfang í Síðumúla 3-5 í Reykjavík. Óneitanlega spyr maður hver sé ábyrgð fyrirtækis á borð við Netheim sem hýsir og gerir þannig kleift að halda úti þjófnaði af þessu tagi - og það gegn greiðslu!

En hvernig bregst maður við svona löguðu? Í fyrsta lagi vil ég koma á framfæri þökkum til þeirra árvökulu lesenda Vefsíðu Leós sem hafa bent mér á ritstuld. Í framhaldi á maður að láta fyrirtækið sem hýsir vefsíðu þjófsins, í þessu tilfelli Netheim ehf, vita að fram fari ritstuldur og gefa upp viðkomandi veffang. Í þessu ákveðna tilviki hafði ég samband við bæði Netheim og folk.is sem bæði brugðust við tafarlaust og mun viðkomandi vefsíðu þegar hafa verið lokað og útgefanda sent bréf og aðvörun og finnast mér viðbrögð þessara aðila traustvekjandi.

Sé kvörtun hins vegar ekki svarað á maður ekki að hika við að kæra málið til Lögreglu, ekki síst sé jafnframt verið að selja auglýsingar út á birtingu á stolnu efni. Hvað út úr því kemur verður bara að ráðast - ef dæma má af því sem maður hefur heyrt er ekki mikils að vænta af Lögreglu né dómskerfi og er það, út af fyrir sig, umhugsunarefni að skuli orka tvímælis hvort taki því að kæra lögbrot! Í framhaldi má spyrja hvort það sé líðandi að illa skipulagt og undirmannað löggæslukerfi sem stjórnað er af æfiráðnum opinberum starfsmönnum sé skálkaskjól?

Hins vegar hef ég heyrt af merkilegu framtaki ungra lögfræðinga, minnir að þeir hafi verið sænskir, sem tóku að sér að sinna ábendingum um ritstuld á Netinu og buðu upp á þann samning að þeir mættu halda þeim bótum óskiptum sem þeim tækist að fá dæmdar. Mér sýnist það vera sanngjarnt, a.m.k. til að byrja með verði það til að hamla gegn þjófnaði af þessu tagi.

Ein skýringin á þessari ósvífnu starfsemi á Netinu er sögð vera sú að þetta séu krakkar. Málfarið á þessum vefsíðum bendir vissulega til þess. En það er þá einungis skýring en ekki afsökun - lög gilda í þessu efni án aldursmarka enda um opinbera útgáfu að ræða. Hins vegar gæti það bent til að eitthvað sé athugavert við þá kennslu sem nemendur í grunnskólum fá í notkun Netsins - og væri það, í sjálfu sér, í stíl við þann ritstuld sem fram fór lengi í skólum landsins með fjölföldun efnis án heimildar.

22.09.2004

Leó M. Jónsson: Ástæða er til að hafa áhyggjur af íslenskri blaðamennsku, ekki einungis vegna þess hve blaða- og fréttamenn virðast vera sjálfhverfir heldur, og ekkert síður, vegna þess hve viðskiptalegir hagsmunir íslenskra fjölmiðla eru orðnir yfirþyrmandi og líklegir til að ráða meiru um efnisval en viðleitni til upplýsingamiðlunar. Á meðan allir þessir miðlar keppa sín á milli um hylli auglýsenda er varla við því að búast að þeir gagnrýni og veki athygli á því sem miður fer á hinum ýmsu sviðum samfélagsins - nema í pólitík því stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar eru ekki á meðal þeirra auglýsenda sem þarf að ,,halda góðum". Á síðustu árum hefur, merkilegt nokk, undir slagorðum um aukna samkeppni, myndast risastórar blokkir í verslun sem er hrein og klár fákeppni. Að undanskildu Bónus, sem enn andæfir með lægsta vöruverð (sem þó er margfalt hærra þar sem það er lægst í nágrannalöndum) er skefjalaust okur orðið að eins konar samnefnara fyrir íslenska verslun.

Áberandi er okrið á markaði byggingarefna en þar skipta tvö fyrirtæki með sér langstærstum hluta markaðarins. Sem dæmi um verðlagið má nefna að í Húsasmiðjunni kostar húðuð 9 mm mótaplata úr krossviði af staðalstærð tæpar 5.000 krónur (með 12% afslætti) til venjulegs kaupanda. Mér er til efs að svona plata myndi kosta sænskan kaupanda meira en 2.000 krónur í stórmarkaði fyrir sumarhúsaeigendur norðan við Stokkhólm, þar sem ég þekki til (hef ekki kannað verð á þessum plötum þar sérstaklega en hef annan samanburð svo sem á timbri sem er margfalt dýrara hér). Ekki kæmi mér á óvart að okurverð í Húsamiðjunni og Byko á vörum, sem almenningur kaupir, sé aðferð þessara fyrirtækja til að niðurgreiða vöruverð til stærri kaupenda svo sem verktaka. Sú aðferð er engin nýbóla.

En hvað kemur þetta fjölmiðlum við? Hérlendis eru neytendasamtök máttlaus enda virðist sameiginlegt keppikefli íslenskra stjórnmálamanna í öllum flokkum að koma í veg fyrir opinberan fjárstuðning við neytendavernd - eins og tíðkast í Skandinavíu. Máttlaus neytendasamtök hefði mátt bæta upp með virkri markaðsgát frjálsra fjölmiðla. En enginn íslenskur fjölmiðill er frjáls lengur eftir að Morgunblaðið, þetta síðasta vígi, er farið að berjast fyrir lífi sínu með uppsögnum starfsmanna og gylliboðum til auglýsenda í samkeppni við Fréttablaðið, sem borið er í hvert hús ókeypis eins og aðrir auglýsingabæklingar. Okur á byggingarefnamarkaði er eitt. Sala á hættulegum byggingarefnum er annað. Hvort heldur sem er má telja það næsta víst að fjölmiðill, sem berst um auglýsingar þessara ráðandi fyrirtækja á byggingarefnamarkaðnum, stundar enga rannsóknarblaðamennsku í þágu almannahagsmuna á því sviði. Af þessum sökum er með öllu óskiljanlegt hvers vegna Ríkisútvarpið, af öllum miðlum, er ekki leyst undan þeirri kvöð að þurfa að fjármagna starfsemi sína með samkeppni um auglýsingar - þann múl ætti að vera búið að leysa af því fyrir löngu í þágu hagsmuna almennings sem greiðir jafnframt fyrir afnotin hvort sem hann vill eða ekki.

Tilefni þessa pistils eru fréttir í sænskum dagblöðum (Dagens Nyheter og Aftonbladet, fyrst 13. sept. sl.) um að efnið formaldehýð í spónaplötum, sem er algengt þilju- og gólfefni í sænskum íbúðarhúsum og í húsgögnum, myndi gas sem leki út í andrúmsloftoið og valdi krabbameini. Í greininni, sem ég hef hvergi séð vitnað til í íslenskum fjölmiðlum, segir m.a. að nú sé það vitað að lykti spónaplötur af formaldehýði sé um krabbameinsvaldandi efni að ræða (hver man ekki eftir lyktinni?). Formaldehýð er notað í fjölliða-plastefni (svokallaða pólýmera) sem mynda herði og bindiefni í spónaplötum eins og notaðar eru sem byggingarefni, í húsgögn o.fl. Dagens Nyheter getur þess í frétt 13/9/04 að sérstök rannsóknanefnd (IARC) á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar hafi staðfest að þessari hættu stafi af efnum sem innihalda formaldehýð en sænska Kemikalinspektionen hefur varað við þessari hættu sl. 10 ár. Rétt er að taka það fram að í áðurnefndri frétt Aftonbladet er viðtal við Evu Stål blaðafulltrúa IKEA í Svíþjóð en í því fullyrðir Eva að allar spónaplötur í húsgögnum fyrirtækisins, sem seld eru í Svíþjóð, uppfylli skilyrði ES um að gasuppgufun frá spónaplötum sé ekki umfram 0,13 milligrömm í rúmmetra lofts. Dagens Nyheter upplýsir að árlega séu framleidd 300 þúsund tonn af formaldehýði í Svíþjóð, fyrst og fremst sem hráefni í önnur kemísk efni sem notuð eru sem bindiefni, m.a. í spónaplötur. (Svíar nota samheitið spónaplötur (spånplattor) fyrir byggingaplötur úr viðarefni). Vefsíða Aftonbladet er http://www.aftonbladet.se

Til baka á aðalsíðu

15.09.2004

Leó M. Jónsson: Hver kannast ekki við þá viðhafnarlygi pólitíkusa á tyllidögum um að fiskiðnaðurinn sé undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar. Skyldi þessi della ganga ennþá í fólk? Kærum við okkur um ,,undirstöðuatvinnuveg" sem greiðir ekki mannsæmandi laun? Er það ,,undirstöðuatvinnuvegur" sem hefur ekki upp á annað að bjóða en hraksmánarleg launakjör fyrir leiðinlega og einhæfa þrælavinnu? Getur það verið ,,undirstöðuatvinnuvegur" sem verkalýðsfélög þurfa að semja við um sérstaka láglaunataxta fyrir vinnu sem enginn Íslendingur kærir sig um? Er það ,,undirstöðuatvinnuvegur" sem gengur ekki nema með innfluttu vinnuafli frá mestu fátæktarbælum Evrópu og Asíu? Hvers vegna er yfirhöfuð verið að stunda þetta fokk hérlendis? Er ekki lágmarkskrafa til atvinnureksturs og frumforsenda matvælaiðnaðar á Íslandi árið 2004 að hann geti greitt laun fyrir dagvinnu sem nægja a.m.k. til lágmarksframfærslu meðalfjölskyldu? Fyrir hvern er þessi fiskiðnaður sem ekki treystir sér til að greiða mannsæmandi laun - eru þetta atvinnubótafyrirtæki fyrir einhverja uppgjafa útgerðarmenn sem hafa geð í sér til að reka þessar helvítis þrælakistur?
Hvernig stendur á því að fiskiðnaður í Danmörku, t.d. í Hirtshals, getur greitt mun hærri laun en íslensk fiskiðnaðarfyrirtæki? Og hvernig stendur á því að dönsku fyrirtækin geta jafnframt greitt hærra verð fyrir hráefnið en þau íslensku og skila samt hagnaði? Þannig mætti halda áfram endalaust því nánast allt sem snertir kaup og kjör í íslenskum fiskiðnaði er í mótsögn við forsendur nútíma atvinnurekstrar.
Á sama tíma og fiskiðnaðurinn greiðir lægstu laun allra framleiðslugreina eru sjómenn á fiskiskipaflotanum tekjuhæstir allra stétta. Getur verið að hér sé einhverju misskipt? Á sama tíma og fiskiðnaðurinn skammtar útlendu fólki úr heimsfrægum fátæktarbælum lúsarlaun á íslenskan mælikvarða hefur togaraútgerð og kvótakerfi skapað nokkur ríkustu fyrirtæki landsins. Og á sama tíma og fiskiðnaðurinn telur sér ekki fært að skammta verkafólki nema skít úr hnefa vaða hér uppi sægreifar sem munar ekkert um að slengja út milljarði hér og milljarði þar til kaupa á glerhöllum og öðrum monthúsum á höfuðbrogarsvæðinu. Til að halda þessu láglaunafúski, sem fiskiðnaðurinn er hérlendis, gangandi eru veiðar stundaðar með skipum sem valda mestri mengun andrúmslofts umhverfis landið - og ekkert útlit fyrir að stemma eigi stigu við henni, t.d. á svipaðan hátt og gert er með brunavélar í bílum. Því til viðbótar er fiskiskipaútgerðinni, en ekki öðrum, heimilað að nota um 90 tonn árlega af ósóneyðandi Halon-kælimiðli á frystikerfi á sama tíma og venjulegum fyrirtækjum er gert að farga Halon-slökkvitækjum sem hættulegu spilliefni og þurfa að greiða fyrir þá förgun stórfé. Og aftur spyr ég: Fyrir hvern eða hverja er verið að reka þennan fiskiðnað hérlendis úr því hann getur ekki staðið undir eðlilegu kaupi verkafólks sem hann getur þó ekki verið án og þarf jafnframt undanþágur frá gildandi lögum um umhverfisvernd? Hluti af þeim sköttum sem við greiðum fara til þess að greiða fólki, sem misst hefur vinnuna, atvinnuleysisbætur sem eru lægri en hið opnibera hefur sjálft reiknað út að sé lágmarksframfærslukostnaður þannig að atvinnulaust fólk á bótum lendir óumflýjanlega í vandræðum fyrr en seinna. Á sama tíma er almenningi bönnuð sú sjálfsbjargarviðleitni að stunda fiskveiðar á smábátum þrátt fyrir genginn Hæstaréttardóm sem segir að fiskimiðin séu sameign fólksins í landinu en ekki fáeinna útvaldra né hins Opinbera að úthluta (Valdimarsdómur). Hefur ekki gleymst að banna fólki að setja niður kartöflur?

09.09.2004

(Þessi grein birtist í Morgunblaðinu 31/8/04)

Leó M. Jónsson:

,,Eðlilegt atvinnuleysi" fylgir nútímasamfélagi

Atvinnuleysi og atvinnuleysisbætur hafa borið á góma nýverið - m.a. þá furðulegu staðreynd að atvinnuleysisbætur og lágmarkslaun skuli vera lægri en sem nægir til lágmarksframfærslu samkvæmt útreikningi opinberra stofnana. Forveri núverandi félagsmálaráðherra lýsti þeirri skoðun sinni á sínum tíma að atvinnuleysisbætur ættu að vera lægri en lágmarkslaun vegna þess ,,að einhver hvati yrði að vera til þess að fólk leitaði eftir atvinnu", eins og hann orðaði það. Þau ummæli bera vitni einkennilegri nesjamennsku og áhyggjuefni að slíkir fordómar skuli vera við lýði, ekki bara á meðal stjórnmálamanna heldur verður ekki betur séð en að ýmsir hagfræðingar séu á sama róli og hafi ekki fylgst með því sem hefur verið að gerast í löndunum í kringum okkur. Nútímasamfélagi fylgir atvinnuleysi í mismiklum mæli. Enginn hagfræðingur,sem fylgst hefur með í fræðunum, myndi telja það raunhæft markmið að útrýma atvinnuleysi eins og forkólfar ASÍ hafa lýst yfir oftar en einu sinni. Hins vegar er það liður í hagstjórn að halda atvinnuleysi innan ákveðinna marka sem pólitísk samstaða næst um. Í öðrum hagkerfum, t.d. því sænska, er litið á atvinnu sem forréttindi - það er ekki sjálfsagt mál að allir hafi launaða vinnu - því eins og með aðra hluti skapar markaðurinn ákveðið ástand með framboði og eftirspurn og gildir það einnig um vinnuafl og laus störf. Af því leiðir að atvinnuleysisbætur er eðlileg greiðsla samfélagsins til einstaklinga sem ekki njóta þeirra forréttinda að gegna launuðu starfi og því eðlilegt að miða upphæð þeirra við framfærslukostnað í stað þess að þær séu svar hins opinbera við betli.

Einnig ber á það að líta að það er bæði atvinnulífinu og ríkinu í hag að einstaklingar, sem standa sig lakar í vinnu, séu fremur á atvinnuleysisbótum en að þeir taki upp störf fyrir fólki sem getur sinnt þeim betur. Í þróðuðum iðnríkjum Vestur-Evrópu er stór hópur fólks sem aldrei hefur haft fasta vinnu, - jafnvel 2. og 3. kynslóð sem þekkir ekki aðrar fastar tekjur en atvinnuleysisbætur. Þar dytti engum í hug að gera það fólk að bónbjargarlýð með stjórnvaldsákvörðunum, eins og hér tíðkast með of lágum atvinnuleysisbótum.

Vegna þessa úrelta hugarfars íslenskra ráðamanna fjölgar öryrkjum hérlendis með hverju árinu - fólk hefur neyðst til að gera sér upp örorku með aðstoð lækna sem skilja að það er oft eina úrræði atvinnuleysingja til að skrimta fjárhagslega án þeirrar lítilækkunar sem fólk þarf annars að ganga í gegn um með skráningu/stimplun á 15 daga fresti hjá opinberri atvinnumiðlun. Fyrsta skrefið í átt til raunhæfra endurbóta á þessu ,,fátæktarkerfi" er að viðurkenna að atvinnuleysi verður ekki útrýmt né sé æskilegt að útrýma því frekar en hæfilegu offramboði á húsnæði. Næsta skref væri að viðurkenna þá staðreynd að félagslega fjárhagsaðstoð ber ekki að líta á sem góðgerðastarfsemi né svar við betli og í framhaldi þyrftu sumir stjórnmálamenn að átta sig á því að þótt einhverjir einstaklingar misnoti félagslega þjónustu réttlætir það ekki takmörkun hennar frekar en að misnotkun fáeinna einstaklinga á heilbrigðiskerfinu réttlætti takmörkun almennrar læknisþjónustu við 75% lækningu meina!

Og þótt það sé útúrdúr en samt tengt þessu efni skal það nefnt að á vefsíðu Hagstofu Íslands er leitarvél. Sé eitt eftirfarandi þriggja orða slegið inn; atvinnuleysisbætur, lágmarkslaun eða skattleysismörk - fæst ekkert svar. Það tel ég nokkuð dæmigert fyrir raunverulegt gildi upplýsingamiðlunar sumra opinberra stofnana.

Til baka á aðalsíðu

02.08.2004

Leó M. Jónsson: Þegar ég heyri framámenn á landsbyggðinni barma sér undan fólksflótta, einhæfu atvinnulífi og annarri vesöld finnst mér að þeir geti sjálfum sér um kennt - ekki vorkenni ég þeim - svo mikið er víst. Ástæðan er reynsla mín af því að hafa leitað eftir starfi sem tæknifræðingur á landsbyggðinni fyrir rúmum 30 árum síðan. Eftir nám og búsetu í Svíþjóð fluttumst við heim um 1970. Ástandið í Reykjavík á þeim tíma einkenndist af fjandsamlegri fjölskyldupólitík; leiguhúsnæði var að kalla ófáanlegt og langir biðlistar eftir plássi á dagheimilum barna. Þótt ég sé innfæddur Reykvíkingur (og vesturbæingur) hef ég aldrei verið sérstaklega spenntur fyrir að búa í höfuðborginni þótt hún hafi verið minn starfsvettvangur lengst af og ég hafi sótt þangað mestan hluta minna atvinnutekna eftir að ég settist á að Suðurnesjum. Ég var auk þess heppnari en margir jafnaldrar mínir þar sem konan mín, sem er fædd á Akureyri, var heldur ekkert spennt fyrir að búa í Reykjavík og til í að prófa eitthvað annað, en bæði vorum við ekki síst að hugsa um að velja okkur stað til búsetu sem væri heppilegri en Reykjavík til að ala upp börn. Í stuttu máli, við ákváðum árið 1970 að ég skyldi leita eftir starfi úti á landsbyggðinni. Ég sótti um ýmis störf þar sem ætla mætti að menntun mín og reynsla hentaði, ég sótti um starf á Patreksfirði, Flateyri, Akureyri, Seyðisfirði svo ég nefni nokkra af þeim stöðum sem ég man eftir. Frá því er skemmst að segja að áhugi virtist ekki vera fyrir mér úti á landsbyggðinni og í þeim fáu viðtölum sem ég fór í varð ég áþreifanlega var við að menn töldu nánast öruggt að ég væri einhver óreglugemsi, vandræðamaður eða hreint út sagt klikkaður. Fordómar þessara manna og vanmetakennd voru einfaldlega ótrúlegir og óafsakanlegir; þeir töldu heimabyggð sína slíkt ,,skítapleis" að óhugsandi væri að sæmilega menntaður maður með réttu ráði af höfuðborgar-svæðinu vildi setjast þar að; - gáfu sér hiklaust að meira en lítið hlyti að vera bogið við slíkan einstakling. Seinna komst ég að því að fleiri en ég höfðu frá svipaðri reynslu að segja. Nú um 3 áratugum seinna hlakkar í mér görnin þegar þessir sömu menn eru að barma sér undan fólksflótta og ræfildómi úti á landsbyggðinni því ég efast ekki eitt andartak um að í því efni er sveitamennsku þeirra sjálfra og fordómum mest um að kenna - ekki síst þeirra ,,máttarstólpa" sem hröðuðu sér á brott um leið og þeir gátu selt kvótann (en þá fór lítið fyrir umhyggjunni fyrir byggðarlaginu). Eflaust hafa fordómar gagnvart aðkomufólki minnkað á landsbyggðinni - en það breytir ekki þeirri staðreynd að með forpokun sinni hafa landsbyggðarmenn tapað dýrmætum tíma og súpa nú seiðið af því og verði þeim að góðu.

09.07.2004

Leó M. Jónsson: Aulaháttur, fjárskortur og forsjárhyggja. Þessi 3 hugtök koma í hugann þegar talið berst að takmörkuðu umferðaröryggi og áralangri vanrækslu á eðlilegri löggæslu sem við erum nú að súpa seiðið af og veldur sífellt alvarlegri slysum.

Pólitísk yfirstjórn löggæslumála með tilheyrandi vanfjármögnun þessarar frumþjónustugreinar nútíma samfélags hefur gert það að verkum að löggæslukerfið situr uppi með æfiráðna stjórnendur sem þróað hafa með sér hæfileika til að sitja sem fastast í stjórnunarstöðu sem þeir valda ekki. Eftir höfðinu dansa limirnir og niður eftir stjórnunarstiganum er hver blýantsnagarinn af öðrum. Rekist inní þetta kerfi, þrátt fyrir skammarleg launakjör, ungt menntað hugsjónafólk, sem vill taka til hendinni, er það svælt út á skömmum tíma - með örfáum undantekningum.

Í svona kerfi er skipulag, hvort sem um er að ræða verk- eða rekstraráætlanir, byggt á því að skera niður og lámarka umsvif, ár eftir ár, til samræmis við fjárveitingar sem bera þess merki að starfsemin þykir hvorki pólitískt spennandi né vænleg sem beita á atkvæðaveiðum: Einu áætlanirnar sem standast því hjá yfirstjórnendum löggæslunnar snerta starfsöryggi þeirra sjálfra og þar með ræður ,,Péturslögmálið" öllum þeirra athöfnum - aulahátturinn verður yfirþyrmandi.

Af þessu leiðir að fjárskorturinn verður helsta forsenda löggæslunnar í landinu og á nákvæmlega sama hátt og hjá pólitíkusum verða stjórnendur að forgangsraða. Þeir þora ekki að skera niður þá löggæslu sem snýr að efnahagsbrotum og glæpum en á sviði umferðarmála eru hæg heimatökin því alltaf má kenna bílstjórum um slysin og beina þannig kastljósinu frá hinni raunverulegu örsök sem er skortur á eðlilegri löggæslu og virku eftirliti í umferðinni.

Nú er það opinbert leyndarmál að í ríkisreknum kerfum þar sem (pólitísk) æfiráðning hefur lengi verið við lýði hafa stjórnendur, sem orðnir eru óhæfir, hafi þeir ekki verið óhæfir í upphafi, ríka tilhneigingu til að kenna fjárskorti um öll sín mistök og dugleysi. Því væri það einhver versti grikkur, sem gera mætti stjórnendum löggæslunnar, að láta þá hafa nægt fé - svipta þá fjárskortinum. Þá yrðu þeir, fyrst um sinn, ekki metnir af öðru en verkum sínum eða verkleysi - og þá færu nú einhverjir að biðja Guð að hjálpa sér ....

Uppástungur um tæki í alla bíla til að skrá feril þeirra eru vinsælar þegar pólitíkusar og stjórnendur löggæslunnar hafa málað sig út í horn. Njósnir um athafnir borgaranna kitla gjarnan pólitíkusa og embættismenn sem þróað hafa með sér ákveðinn ,,starfsáunninn" hroka. Þá eykst áhugi þeirra fyrir alls konar skráningu á athöfnum pöbulsins með gagnasöfnun sem nota má í miðlæga gagnagrunna af ýmsum toga - einn slíkra gagnagrunna var t.d. spjaldskráin sem nasistarnir notuðu þegar þeir smöluðu gyðingunum saman á sínum tíma og fluttu í gasklefana með metafköstum - staðreynd sem þessir ákveðnu pólitíkusar nútímans vilja þó ekki muna frekar en þá staðreynd að það var m.a. með fitli við lög og reglur, svo lítið bar á, sem Hitler komst til valda - í löglegum kosningum, nota bene.

Til baka á aðalsíðu

07.07.2004

Leó M. Jónsson: Ég vann sem blaðamaður með öðrum störfum í rúm 25 ár og jafnframt sem ritstjóri seinni helming þess tíma. Þá eins og nú skiptist blaðamanna-stéttin í tvo hluta; annars vegar ,,stjörnulið", þ.e. þekktir einstaklingar sem gjarnan stjórnuðu jafnframt vinsælum útvarpsþáttum eða þóttu sérstakir ,,pennar", t.d. pólitískir, og hins vegar þá sem unnu megnið af birtu efni þegjandi og hljóðalaust. Með tilkomu sjónvarps á miðjum 7. áratugnum fjölgaði í stjörnuliðinu og samsetning þess breyttist; við bættust alls konar viðvaningar sem ráðnir voru vegna útlits fremur en vegna menntunar, reynslu, málfærni og almennrar þekkingar. Á þessu voru þó undantekningar.

Sem ritstjóri varð maður áþreifanlega var við breytingu; annars vegar með því að fólki í stéttinni fjölgaði sem ekki var hægt að treysta til að vinna skipulega, skila verkefnum birtingarhæfun né á réttum tíma. Íslenskukunnáttu og stílfærni blaðamanna, eins og annarra stétta, hrakaði jafnframt á sama hátt og almennri kunnáttu í reikningi. Það hefur verið skýrt með tilraunastarfsemi í skólum á skyldunáms- og framhaldsskólastigi upp úr 1965. Mér kæmi hins vegar ekki á óvart þótt sjónvarp hafi rýrt almenna menntun meira en margan grunar.

Nú þarf ekki að fletta Morgunblaðinu lengi til að sjá afleiðingar hrörnunar almennrar þekkingar, mál- og stílfærni - hvort sem er í efnistökum eða prófarkalestri.

Andlát Ronalds Reagan fyrrum bandaríkjaforseta nýlega var umfjöllunarefni flestra fjölmiðlanna sem birtu yfirlit helstu viðburða á ferli hans. Mest af þessu efni var þýtt en að öðru leyti óunnið - frumkvæði hvergi sjáanlegt - unnið með hangandi hendi og , að því virðist, án ritstjórnar. Athygli mína vakti m.a. að enginn blaðamanna virtist vita að Ronald Regan hefði verið ríkisstjóri í Kaliforníu áður en hann varð forseti en fór ekki beint úr starfi kvikmyndaleikarans í Hvíta húsið eins og ætla mátti af umfjölluninni. Einnig vakti athygli að enginn blaðamanna virtist vita að eitt þeirra verka sem mesta athygli vakti á stjórnunarstíl forsetans var þegar hann rak alla flugumferðarstjóra í þjónustu alríkisins með einu pennastriki en stéttarfélag þeirra hugðist lama flugsamgöngur með vekfalli til að knýja fram kjarabætur.

Nefna mætti mörg dæmi um vinnubrögð prófarkalesara sem spilla efni vegna skorts á almennri þekkingu: Í grein eftir mig í tímaritinu Mannlífi í vor (2004) breytti prófarkalesari orðinu ,,forgerð" (sem ekki ber að rugla saman við ,,frumgerð") sem er þýðing á enska orðinu prototype (samanber forfrömun sem þýðing á promotion o.s.frv.) í ,,Fordgerð" - jafnvel þótt breytingin gerði setninguna óskiljanlega. Með þessu klúðri varð til villa sem hæglega má ætla að sé staðreynda-villa af mínum völdum!

Morgunblaðinu í gær (6. júlí) er athyglisverð grein eftir Jón Hákon Magnússon um Reagan og Gorbatsjov (bls. 20). Á einum stað í greininni hefur Jón Hákon ákveðin ummæli eftir Ronald Regan (sic) fyrrum starfsmannastjóra Hvíta hússins. Þessi maður hét Donald T. Regan og kæmi mér ekki á óvart þótt hér hafi prófarkalesari breytt einum staf í fornafni en yfirsést möguleiki á að breyta jafnframt einum staf í eftirnafni - nema Jón Hákon tilheyri stjörnuliðinu áðurnefnda .........

Á sömu síðu í Morgunblaðinu stendur í inngangi undir fyrirsögninni ,,Víti Beckhams": ,,Líkamsburður lýsti algjörri uppgjöf," Ætli þessi blaðamaður, sem kann ekki að fara með hugtakið ,,líkamsburðir", þekki heldur ekki orðið ,,fas" og að sama gildi um prófarkalesarann?

15.05.2004

Leó M. Jónsson: ,,Umbúðaþjóðfélagið" birtist í öllu sínu veldi í mynd Listahátíðar í Reykjavík. Ýmis listaverk skipta sjálf engu máli heldur skiptir öllu máli hver skapaði þau. Einhver hálfviti eða pervert sem hefði málað eins fermetra mynd af niðursuðudós í réttum hlutföllum hefði ef til vill fengið hughreystandi klapp á bakið en aldrei fundið kaupanda. En þegar maður, sem öðlast hefur frægð í slúðurpressunni (sama fyrir hvað) merkir sér sömu mynd ætla listfræðingar að rifna af aðdáun og safnstjórar eru óðara mættir til að bjóða himinháar upphæðir í verkið. Síðan er þetta rándýra ,,listaverk" hengt upp fyrir almenning sem borgar brúsann - og það er jafnvel ætlast til þess að hann falli í stafi yfir ,,snilldinni". Á Listahátíð er boðið ,, einum dýrasta myndlistarmanni heims" eins og það er orðað. Á meðal frægustu verka hans er postulínsstytta af poppara með apakött - verk sem hann lét ,,gera fyrir sig" á Ítalíu. Þessi frægi listamaður er með 35 manns í vinnu við að framleiða listaverk, bæði myndir og skúlptúra. Sjálfur skilar hann fullum vinnudegi við það eitt að halda við ímyndinni og frægðinni þannig að verkin seljist (fíflin kaupi). Hann lagði það meira að segja á sig að kvænast einni frægustu klámdrottningu heims - sem væntanlega hefur ekki skaðað ímyndina og umfjöllunina í slúðurpressunni. Og var einhver að tala um að umbúðir seldu ekki ? Jafnvel menn sem þekktir eru fyrir að líta þjóðfélagið gagnrýnum augum, menn á borð við Hallgrím Helgason rithöfund og myndlistarmann, sem deilt hafa á ýmsan fíflaskap og tildur með nöpru háði sem hitt hefur í mark, falla í ,,umbúðagryfjuna". Í útvarpsþætti fyrir skömmu þar sem m.a. var fjallað um þá hugmynd Þjóðmynjasafnsmanna að setja upp hluta af víkingasverði sem skúlptúr á miðju Melatorgi, fann Hallgrímur því framtaki helst það til foráttu að ekkert væri vitað um höfund hugmyndarinnar! Að mati Hallgríms skipti höfuðmáli hver hefði fengið þessa hugmynd - þá fyrst, þegar sá væri kominn fram í dagsljósið, væri hægt að meta verkið og hugsanleg áhrif þess á umhverfið - en fram að því fannst honum a.m.k. ekki mikið til hugmyndarinnar koma. það er varla von að íslenskar fornbókmenntir eigi upp á pallborðið hjá markaðsvæddum menningarpostulum nútímans - höfundarnir eru yfirleitt óþekktir!

Til baka á aðalsíðu

29.04.2004

Leó M. Jónsson: Eins og oft vill verða þegar einhver mál snerta fjölmiðlafólk verður umfjöllunin í engu hlutfallslegu samræmi við mikilvægi málsins. Fjölmiðlafólk virðist yfir höfuð svo upptekið af sjálfu sér að það missir iðulega fótanna þegar hoggið er nærri því sjálfu. Undanfarna daga hafa önnur mál með fréttagildi mátt víkja fyrir umfjöllun um fjölmiðlafrumvarp ríkistjórnarinnar; fréttaskýringarþættir hafa ekki fjallað um annað dag eftir dag, umræðuþættir í sjónvarpi hafa hver á fætur öðrum fjallað um þetta sama efni og að miklu leyti út frá hagsmunum þeirra sem vinna við fjölmiðla. Þeir hagsmunir eru vissulega ekkert síðri en hagsmunir fólksins sem gæti misst vinnuna þegar Kísilgúrverksmiðjan hættir við Mývatn - en ég fæ ekki séð að þeir séu svo miklu meiri að leggja þurfi alla fjölmiðlaumræðu undir hana dögum saman.

Annars er það merkilegt að í umræðunni um áhrif væntanlegra laga á rekstur og afkomu Norðurljósa er ekki minnst einu orði á manninn sem sjónvarpið sýndi þegar hann fór ,,með pálmann í höndunum" til London eftir að hafa tekið nokkra af ,,viðskiptajöfrum" landsins í görnina og það nánast í beinni útsendingu. Jón Ólafsson sýndi eina ferðina enn að hann er slíkur kaupsýslumaður að Jón Ásgeir Jóhannesson, Sigurður Guðjónsson og Kári Stefánsson eru eins og einföldustu nýgræðingar sem hann er ekki í neinum vandræðum með að véla að vild sinni. Jón Ólafsson espaði upp græðgina í þessum mönnum og fékk þá til að vinna eins og útspýtt hundskinn við að leysa öll hans mál - þeir keyptu ekki bara þrotabúið Norðurljós af Jóni eftir að Jón hafði mergsogið fyrirtækið árum saman heldur keyptu þeir af honum allar aðrar eignir hans hérlendis - sem Jón átti á hættu að yrðu annars kyrrsettar þegar niðurstöður fengjust í skattakærum á hendur honum og þeim fyrirtækjum sem hann stjórnaði. Nú sitja þessir vikapiltar og skósveinar Jóns eftir í súpunni með verðlaust fyrirtæki og allar áætlanir í uppnámi. Og það er sérstaklega athyglisvert að þeir minnast ekki einu orði á að kaupin á Norðurljósum geti gengið til baka - Jón hefur örugglega búið þannig um hnútana að sá kostur er ekki í stöðunni. Niðurstaða: Jón Ólafsson situr ,,ósnertanlegur" með fullar hendur fjár í London. Var einhver að tala um að einhverjir hefðu verið rassskelltir?

Annað sem fjölmiðlafólk, upptekið af eigin hagsmunum og sjálfu sér, virðist ekki hafa uppgötvað er hvernig Davíð Oddsonar hefur bundið enda á frama Jóns Ásgeirs Jóhannessonar sem stjórnanda almenningshlutafélaga hér og erlendis. Innan skamms má búast við því að hluthafar í Baugi muni krefjast þess að Jóni Ásgeiri verði sagt upp sem forstjóra og að Hreinn Loftsson hverfi úr sæti stjórnarformanns. Tilefni verða afglöp Jóns Ásgeirs í sambandi við kaupin á Norðurljósum og hvernig hann lét Jón Ólafsson plata sig upp úr skónum og hins vegar að það sé ekki Baugi í hag að hafa menn í forsvari sem espi ráðamenn gegn fyrirtækinu þannig að þar sé ekki flóafriður. Fæ ekki betur séð en að Davíð hafi tekist að flæma Jón Ásgeir úr landi - enda hefur það áreiðanlega verið tilgangurinn og, eins og áður í íslenskri bananapólitík, hefur tilgangurinn helgað meðalið - skítt með almannahagsmuni.


Nýrri pistlar

Til baka á forsíðu

Greinar um bíla