|
Metsölubíllinn Ford Mustang I eftir Leó M. Jónsson Þrátt fyrir hrikalega dýr mistök (Edsel sem seldist varla) hafði staða Ford aldrei verið sterkari en um og upp úr 1960. Árið 1959 seldust í fyrsta sinn fleiri Ford en Chevrolet. Ford Falcon (1960) seldist best allra ,,minni bíla" og sala Thunderbird hafði nærri fjórfaldast á 3 árum.
Þann 13. apríl 1964, var stórmenni boðið til hófs í sýningarskála Ford Motor Company á heimssýningunni, sem þá stóð yfir í New York borg. Þar var því sýndur nýr bíll, Ford Mustang. Fjórum dögum seinna var bíllinn sýndur almenningi. Aldrei mun nýr bíll hafa valdið öðru eins uppistandi í Ameríku og sé hægt að tala um að bíll hafi hitt í mark þá gerði Mustang það. Mustang-æði, (Mustang mania) greip um sig; Ameríkanar töluðu um ,,Mustanging" í stað ,,driving". Mustang klúbbar voru stofnaðir nánast alls staðar og tímaritið ,,Mustanger" varð eitt af vinsælustu bílatímaritunum. Ástæðan fyrir öllu þessu brambolti var ekki einungis sú að bíllinn höfðaði til ameríska markaðarins heldur einnig markviss markaðssetning sem stjórnað var af einum fremsta bílasala Ameríku fyrr og síðar, Lido (Lee) Iacocca, sem þá var einn af framkvæmdastjórum Ford en seinna aðalstjórnandi Chrysler. Markaðsdeild Ford gerði hvað hún gat til að viðhalda Mustang-æðinu, ekki einungis með auglýsingum heldur með alls konar uppákomum sem tryggðu stanslausa umfjöllun fjölmiðla. Markaðsdeildin hjálpaði til við stofnun Mustang klúbba um gervöll Bandaríkin og aðstoðaði þá á ýmsan hátt við að halda uppi líflegri starfsemi. Frá því að sala bílsins hófst síðla árs 1964 og fram að 1965 seldust 262.200 eintök og á árinu 1965 seldust 417.800 Mustang, í báðum tilvikum af árgerð 1965 eða samanlagt 680 þúsund bílar. Þetta er ótrúlega mikil sala á einni gerð bíls enda er Mustang af fyrstu kynslóðinni talinn jafn mikilvægur fyrir Ford og T-módelið á sínum tíma. BAKGRUNNUR
er Ford Falcon, lítill bíll á amerískan þess tíma mælikvarða, sem kom á markaðinn 1960 og sem sportúgáfa 1961-'63 (Futura). Ford Falcon, sem upphaflega var með sparneytna 2,3 lítra 6 sílindra vél, seldist mjög vel. Hann keppti um kaupendur við Chevrolet Corvair Monza, sem var sportmódelið af Corvair, og Plymouth Valiant, en þetta voru fyrstu amerísku ,,compact" bílarnir. Ford Falcon seldist betur en báðir keppinautarnir. Engu að síður hafði Ford þurft að sjá af 50 þúsund bíla sölu yfir til keppinauta á árinu 1960. Niðurskurður og sparnaður hjá Ford á 6. áratugnum hafði komið niður á gæðum bílanna; Ford af árgerðum 1950-'60 voru dæmigerðar ryðdósir sem auk þess voru frægar fyrir að skrölta. Nýr Ford kostaði sama og Chevrolet en verð á notuðum Ford var talsvert lægra en á sambærilegum Chevrolet. Stjórnendum Ford var, a.m.k. sumum, ljóst að alvarlegra aðgerða var þörf til að auka endursöluvirði. Á þessum tíma, þ.e. upp úr 1960, var Lee Iacocca forstjóri framleiðsludeildar Ford (titill hans á ensku var ,,General Manager of Ford Division"). Hann setti á stofn vinnuhóp sem í voru 20 tæknimenn og útlitshönnuðir og fékk þeim það verkefni að finna út hvers konar bíl hinn dæmigerði Ameríkani vildi kaupa. Niðurstaðan varð sú að útlit evrópskra sportbíla, annars vegar, og þægindi og búnaður amerískra bíla, hins vegar, væri það sem stærstur hluti kaupenda sæktist eftir. Hópnum var þá skipt niður í 3 smærri hópa og fékk hver þeirra það verkefni að gera tillögu að hönnun og útliti ,,draumabílsins". Ein tillagan þótti bera af, tillaga Joe Oros, og voru kraftar því sameinaðir við að fullvinna hana. Á meðal lykilmanna, sem unnu endanlega hönnun Mustang I, auk Joe Oros, voru Hal Sperlick, Gar Laux og Don Frey. Skiptar skoðanir eru um hvort Lee Iacocca sé upphafsmaður að Mustang eða hönnuðir hjá Ford Design Studio - á hinn bóginn er ekki um það deilt að það var Lee Iacocca sem kom þessum bíl á framleiðslustigið og hann sá um að selja gripinn. Frumdrögin gerðu ráð fyrir tveggja manna bíl, ekki ósvipuðum fyrstu kynslóðinni af Thunderbird þótt útlitið minnti meira á Ferrari. Eina breytingin sem Lee Iacocca lét gera á frumdrögunum var að bæta litlu aftursæti við þannig að hægt væri að segja að bíllinn væri með sæti fyrir 4. En þótt hugmyndin væri komin og búið að smíða fyrstu forgerðina (prototype) var ekki þar með sagt að Mustang I, en bíllinn fékk heiti sitt eftir P51 Mustang orrustuflugvélinni úr síðari heimsstyrjöldinni (en ekki eftir villihesti þótt hrossmerki væri látið prýða vatnskassahlífina - en um þetta eru auðvitað skiptar skoðanir eins og gengur), væri kominn í gegn um nálaraugað og framleiðsla ákveðin. Til þess þurfti samþykki Henry Ford II (sem allir vissu að hafði ekki gripsvit á bílum). Af ýmsum ástæðum dróst það fram eftir árinu 1962 að Ford II liti á forgerðina, sem var tilbúiní fullri stærð. Loks tókst Iacocca að fá Ford II til að taka á málinu. Sá neitaði að samþykkja bílinn nema með því skilyrði að meira rými yrði haft fyrir farþega í aftursætinu (hann var svo feitlaginn og rassstór að hann komst ekki í aftursæti algengs sportbíls). Því var bíllinn lengdur um eina tommu (2,54 sm) þótt hönnuðir væru sammála um að það væri ekki til bóta - um annað var ekki að ræða - ,,bossinn" réði. Þannig fékkst grænt ljós og undirbúningur framleiðslunnar hófst fyrir alvöru. Seinna upphófust vangaveltur um að hvort breytingin sem Henry Ford II heimtaði hefði ekki ráðið úrslitum og tryggt afburða vinsældir bílsins - en það verður líklega aldrei sannað. ,,FORMÚLAN" AMERÍSKAR
AÐSTÆÐUR Aukabúnaður var fjölbreyttari en kaupendur höfðu átt að venjast. Í stað þess að bjóða einungis upp á staðlaða aukabúnaðarpakka gat kaupandinn valið aukabúnað af löngum lista og þannig fengið sinn Mustang sérútbúinn fyrir sig. Þetta atriði átti ekki lítinn þátt í að selja Mustang. Auk 3ja gíra beinskiptingar (gólfskipting með samhæfðan 1. gír) og 3ja gíra sjálfskiptingar var Mustang fáanlegur með alsamhæfðum 4ra gíra gólfsskiptum kassa. Þrenns konar drifhlutfall mátti velja um, vökvastýri var fáanlegt sem og aflbremsur. Sérstakur ,,rallpakki" (GT- package) var boðinn, diskabremsur og fleira. Með Mustang I hófst ný sölutækni hjá Ford. Í stað þess að staðla gerðirnar og útfærslu bílanna var sérstakt pantanakerfi samhæft framleiðslustýringu á frágangsstigi. Með þessu móti gat hver kaupandi valið bílinn með þeim
búnaði sem hann kærði sig um. Auk þess sem Mustang I varð þannig persónulegri bíll gaf þetta fyrirkomulag umboðsmönnum (seljendum) Ford möguleika á að láta útbúa sérstaka gerð af Mustang I fyrir sig og sitt svæði. Þannig urðu til sérstök afbrigði í takmörkuðu upplagi. Sem dæmi má nefna Mustang GT/CS af ágerð 1968 en sá bíll var sérstaklega útbúinn með ,,GT- pakka" fyrir Kaliforníu (stafirnir CS standa ekki fyrir Carroll Shelby, eins og einhver kynni að ætla, heldur California Special). Þetta var tilraun sem einungis var gerð 1968 og voru um 4000 GT/CS- bílar framleiddir. Svipað afbrigði nefndist GT/HCS (HCS = High Country Special) en þeir bílar voru sérstaklega útbúnir fyrir Ford seljendur í Denver í Colorado. CS og HCS sjást sjaldan enda fágætir núorðið. Á miðjum 7. áratugnum voru beinskiptir amerískir bílar ætlaðir bændum og verkamönnum enda var bæði ,,Fjalla-Jóni" og ,,Gresju-Gvendi" illa við mikla tækni. Öðru gengdi með stórborgarbúa; þeir vildu amerískan fólksbíl með sjálfskiptingu og vökvastýri; mjúka hljóðláta og auðvelda í meðferð. Nú varð að selja beinskiptan Mustang á þeim forsendum að þannig yrði hann sportlegri. Blikkbelju- útlitið var orðið púkó og lúið vörumerki í augum stórs hóps Ameríkana; þeir vildu sjá eitthvað nýtt en samt amerískt. Við mat á hönnun amerískra bíla frá þessum tíma skyldi hafa í huga að stór hluti fólksbílaflotans var í raun eins manns bílar. Umferðarkannanir árið 1960 sýndu t.d. að í mörgum borgum Bandaríkjanna var einn maður í rúmlega 8 af hverjum 10 fólksbílum. Fæstir bílakaupendur pældu í aftursæti enda sátu þeir næstum undantekningarlaust undir stýri. Um 1960 voru t.d. 4ra manna evrópskir bílar á borð við Fiat, Opel, Renault, VW o.fl. rúmbetri og þægilegri en sumir helmingi lengri amerískir bílar; þessir tveir markaðir áttu næsta fátt sameiginlegt varðandi kröfur til bíla. Ameríska ,,Formúlan", sem Iacocca og félagar sköpuðu og m.a. Japanir áttu eftir að þrautnýta síðar, var ,,venjulegur" bíll sem leit út eins og sportbíll. Mustang I var venjulegur amerískur bíll, með grind, á gormum að framan og blaðfjöðrum að aftan, langt húdd og hæfilega mikið króm. Aksturseiginleikar voru staðlaðir og komu engum á óvart en útlitið algjört æði og verðið svo hagstætt að það var á færi hvers og eins, sem á annað borð gat keypt bíl, að kaupa Mustang. Að þessu leyti tókst Mustang I fullkomlega. Hann varð hinn dæmigerði ameríski sportbíll og auk þess margfaldur metsölubíll. Ford átti eftir að beita þessari formúlu aftur og aftur með góðum árangri. Þannig varð Mercury Cougar fyrsti ameríski lúxus sportbíllinn. Thunderbird af árgerðum eftir 1981 fylgir þessari formúlu enda metsölubíll. GM, Chrysler og American Motors öpuðu upp þessa ,,formúlu" Fords. Camaro og Firebird 1967 var svar GM, Barracuda og Charger 1967 var svar Chrysler og Javelin og AMX 1968 svar American Motors. STÆLING-
hlutfallslega miklu dýrari í Evrópu en heima fyrir vegna tollmúra. Enginn, með lágmarksþekkingu á bílum, hefði þó eytt púðri í að bera Mustang saman við einhverja gerð Ferrari - slíkur samanburður var fráleitur. Hins vegar má nefna að Mustang var nú ekki lakari í augum margra Evrópumanna en að það vakti óskipta athygli að aka um á Mustang blæjubíl í París á árunum í kringum 1970 - þar var hann ósvikið stöðutákn hvað sem hver sagði. ,,ÞESSIR
ÍTÖLSKU TÍKARSYNIR" Frækilegan sigur Ford GT40 í Le Mans 1966 og 1967 notaði markaðsdeild Ford til hins ýtrasta og hefur það áreiðanlega ekki spillt fyrir sölunni á Mustang I frekar en algjörir yfirburðir Ford bíla í Indianapolis 500 kappakstrinum 1965 - 1969. Og þótt það sé útúrdúr les maður sjaldan um evrópska bíla á afrekaskrám Indianapolis kappakstursins. Undantekningin var auðvitað hinn fjórhjóladrifni Lotus með Mario Andretti undir stýri. (Indianapolis 500 1969). Þótt það sé útúrdúr má bæta því hér við að GT 40 nefndist bíllinn af því hann flokkaðist sem Gran Turisimo, þ.e. raðframleiddur sportbíll með sæti fyrir fjóra en 40 var hæð bílsins í tommum. FERILLINN Á rúmu einu ári framleiddi Ford eina milljón Mustang I. Bílarnir af fyrstu kynslóð Mustang I eru framleiddir 1964/1965 og 1966. Á þeim er nánast enginn munur. Af ágerð 1965 voru framleiddir 501.965 Hardtop, 101.945 Convertible og 77.079 Fastback. Af árgerð 1966 voru framleiddir 499.751 Hardtop, 72.119 Convertible og 35.689 Fastback. Eftirsóttustu bílarnir nú eru þeir sem hafa ,,Hi- po" 289 V8, 4ra gíra beinskiptan kassa og GT- pakkann sem frumbúnað, ekki síst Fastback gerðin þannig búin. Fyrsta breytingin á Mustang I varð 1967. Sá er breyttur, m.a. 2 tommum lengri. Helsta breytingin var fólgin í rýmra vélarhúsi til að auðveldara væri að hýsa stærri og aflmeiri vélar enda byrjar hestaflaballið fyrir alvöru með árgerð 1967. Sú útlitsbreyting sem mesta athygli vakti, fyrir utan
framendann, eru dýpri og meira aberandi innfellingar á hliðunum, neðan við miðlínu, sem enda í fölskum loftinntökum framan við afturhjólið. Stækkun bílsins, sem þó var ekki stórvægileg, gerði kleift að koma fyrir í honum stærri blokkar V8- vélum enda er 390 cid vélin fáanleg í ,,Hi- po" gerðinni 1967 og 427 cid 1968. Í árgerð 1967 er 6 sílindra vélin stærri, 200 cid í stað 170 cid í 1965 og 14- 19 hö öflugari. Auk 289 V8- vélarinnar er boðin 302 cid V8, 230 hö auk stóru 390 og 427 vélanna. Til að gera sér betur grein fyrir hvað þetta þýddi þá var öflugasti Mustang I af fyrstu kynslóðinni með 271 ha vél en sá öflugasti af árgerð 1968 með 390 hö; nánast fjórfalt afl 6 sílindra pútunnar frá 1965. Með 320- 390 ha vél mátti láta Mustang reykspóla myndarlega á malbiki og til þess virtist hann gerður. Aksturseiginleikar með stærri blokkar vélunum voru hins vegar út og suður en það virtist ekkert koma að sök í Ameríku. Mustang I af ágerðum 1965- 1968, að báðum árgerðum meðtöldum, teljast til fyrstu kynslóðar Mustang I. Af árgerð 1967 voru framleiddir 356.271 Hardtop, 44.808 Convertible og 71.042 Fastback. Af árgerð 1968 voru framleiddir 249.447 Hardtop, 25.376 Convertible og 42.581 Fastback. Önnur kynslóð Mustang I, árgerð 1969 og 1970 var 10 sm lengri. Þá komu gerðirnar Boss (með 302/429 vélum) og Mach 1 (með 351/390/428/429 vélum). Boss týpan var sett á laggirnar 1969 til að standast innritunarkröfur fyrir Trans- Am kappaksturinn á vegum SCCA (Sports Car Club of America) og er sambærilega búinn bíll og Camaro Z- 28 frá GM. Mach 1 var ,,Hi- po" útfærslan af Mustang I. Bíllinn var boðinn með V8 428 Cobra Jet vélinni sem skilaði 335 hö. (Hann var einnig fáanlegur með 429 cid V8, 360, 370 og 375 hö). Þriðja kynslóð Mustang I, og sú síðasta (af alvöru-Mustang), var enn stærri bíll af árgerðum 1971, 1972 og 1973. Mustang II, sem kom 1974, er allt annar bíll og á fátt sameiginlegt með Mustang I nema nafnið og framleiðandann. Sá er ekki til umfjöllunar í þessari grein. SHELBY
MUSTANG
manna. Talið er að um 515 slíkir bílar hafi verið framleiddir hjá Shelby. Árgerð 1966 af Shelby GT350 var hins vegar með aftursæti og fáanlegur með C4 sjálfskiptingu. Árgerð 1967 af Shelby GT350 var framleiddur í 1175 eintökum, megi treysta tölum úr handbókum. Um fjölda 1966 árgerðar vitum við ekki. Shelby- American Inc. framleiddi GT500 frá 1967, í fyrstu með 355 hestafla 428 V8 Polis Interceptor vél. Einungis örfáir Shelby GT500 bílar voru framleiddir með 425 hestafla 427 V8- vélinni 1967. Ástæðan var sú að Ford hafði ekki við að framleiða vélina og reyndar eru áhöld um að GT500 bílar með þeirri vél af árgerð 1967 séu Shelby GT500 að frumgerð. Frá og með árgerð 1968 voru Shelby GT Mustang framleiddir af Ford í Michigan og þá m.a. notaðir hlutir frá Shelby. Sú framleiðsla var við lýði fram til ársins 1970 en seint á árinu 1969 hafði samvinnu Shelby og Ford lokið. Shelby Mustang af árgerðum eftir 1967 þykja ekki jafn merkilegir, a.m.k. ekki í tæknilegu tilliti. Carroll Shelby fékk að reyna það að ,,formúlan" fyrir Mustang var í fullu gildi: Mun auðveldara var að selja amerískan bíl sem leit út fyrir að vera sportbíll heldur en hreinræktaðan sportbíl. Sem dæmi þá var sú skrýtla sögð um beinskipta Shelby GT500 1967 að eigendurnir þekktust á því að vera draghaltir á vinstri fæti (stíf kúpling) og konur fengju ,,kjúklingalæri" á vinstri fót af því að aka bílnum. Í Bandaríkjunum er urmull af alls konar eftirlíkingum af Shelby GT350/GT500 og þess munu dæmi að slíkir bílar hafi verið falsaðir á skipulagðan hátt. Sé slíkur bíll í boði, á viðráðanlegu verði, er því vissara að vera á varðbergi. (Áhugasömum er bent á grein annars staðar á þessari vefsíðu þar sem Guðmundur Kjartansson skrifar um stærri V8-vélarnar frá Ford). Því má bæta hér við að Arhúr Bogason, sem nú er formaður Samtaka útgerðarmanna smábáta, átti dökkgrænan Shelby American Cobra GT 500 með 428 CobraJet-vélinni og fékk Arthúr sérstök verðlaun fyrir hann á bílasýningu sem haldin var á Akureyri 17. júní 1977 og mun bíllinn enn til og í fullu fjöri. Greinarhöfundur hefur átt nokkra Mustang af mismunandi gerðum og mismunandi breytta og aldrei losnað við bakteríuna en á nú Thunderbird af árgerð 1985 með 270 ha 302-vél, sem minnir að mörgu leyti á Mustang en er þægilegri og með nútímalegri aksturseiginleika.
|
