Þessi 3ja hjóla Morgan Super Sport er af árgerð 1934. Þessir Morgan voru sigursælir í Cycle Car kappakstri.
Morgan sportbíllinn:
Íhaldssemin bjargaði málunum
eftir Leó M. Jónsson vélatæknifræðing
Bretar eru sagðir íhaldsamari en gengur og gerist og oftast er það sagt þeim til hnjóðs. En hafi íhaldssemin einhvern tíma reynst gulls ígildi má benda á breska sportbílaframleiðandan Morgan því til sönnunar. (Þessi grein birtist upphaflega í Bílnum 5. tbl. 1995).
Sölumenn nýrra bíla kvarta stundum undan því að bílar séu orðnir svo líkir að útlitið sé ekki lengur sá söluhvati sem áður var og því þurfi að hafa meira fyrir sölunni. Morgan er einn fárra bíla sem ekki hefur ,,tapað andlitinu" og þekkist hvar sem er og hvenær sem er.
Þótt merkileg saga þessa bílaframleiðanda sé ekki mjög þekkt er hún, engu að síður, þekktari en margra annarra; ekki fyrir framúrstefnu í stjórnun, rekstrartækni eða sölufimleika heldur fyrir íhaldssemina, sem sumir segja jaðra við durgslega sveitamennsku gagnvart öllum nútíma stjórnunarkenningum. Morgan er, í því sambandi, gjarnan nefndur sem undantekningin sem sanni regluna. Ef til vill á einhver stjórnunarsérfræðingur eftir að uppgötva að íhaldssemi sé ákveðið stjórnunarform sem átt geti við í sumum tilvikum.
Staðreyndin er sú að Morgan framleiðir bíl samkvæmt stöðlum og normum sem giltu árið 1930 og hefur gert það í rúm 67 ár. Sportbíllinn, sem nú er smíðaður (2002), hefur verið nánast óbreyttur sl. 37 ár og er enn smíðaður með sömu aðferðum, efnum og handavinnu og tíðkaðist um 1930.
LEXÍA?
Til þess að fá keyptan nýjan Morgan þarf að skrá sig á biðlista. Það getur tekið mörg ár þar til bíllinn fæst afhentur. Fyrirtækið gerir lítið til að stytta þennan biðtíma, hvorki með því að auka framleiðsluna né með því að hækka verðið.
Hjá BBC (rás 2) er sérstök sjónvarpsdagskrá sem snýst um viðskipti og iðnað. Á meðal efnis er eins konar ráðgjöf (Troubleshooter); fenginn er einhver þekktur kraftaverkamaður í stjórnun til þess að greina rekstrarvanda ákveðins fyrirtækis og leggja á ráðin um lausn hans. Þegar vandi (biðlisti) Morgan var lagður fyrir Sir John Harvey Jones, fyrrum stjórnarformann ICI, sem þekktur er fyrir árangursríka stjórnun breskra stórfyrirtækja, varð hann bókstaflega klumsa og kom varla upp nokkru orði. ,,Morgan, sagði Sir John Harvey, ,,fer rangt að mörgum hlutum - meira hafðist ekki upp úr honum. Það er eftirtektarvert að Morgan er einn fárra breskra bílaframleiðenda, sem ekki hefur komist í þrot. Stjórnarformaðurinn, Peter Morgan og sonur hans Charles, sem stjórnar bílasmíðinni, eru sammála um að það sé einmitt að þakka íhaldssemi í rekstri og stjórnun fyrirtækisins að því vegni enn vel.
Saga Morgan minnir um margt á danska reiðhjólasmiðinn sem rak verkstæði áratugum saman í litlum kjallara neðarlega á Vesturgötu í Reykjavík á síðari helmingi 20. aldarinnar. Að kvöldi hvers vinnudags bar hann, ásamt félaga sínum, tugi reiðhjóla, sem biðu viðgerðar eða þess að verða sótt, inn í kjallarann og staflaði þeim upp undir loft. Í bítið morguninn eftir hófst vinnudagur þeirra á því að bera hjólin út úr kjallaranum og raða þeim upp fyrir utan. Þannig gekk þetta áratugum saman og hneykslaði margan framfarasinnaðan landann. Íslendingur hefði flutt verkstæðið í stærra (dýrara) húsnæði og orðið að hækka verðið á viðgerðunum fyrir bragðið og farið á hausinn hefði honum ekki tekist, vegna samkeppni, að veita hækkuninni út í verðlagið. Megi marka af sögu Morgan er sú kenning, að framleiðandi eigi að leitast við að anna eftirspurn, vond. Sú kenning, að framleiðandi eigi fyrst og síðst að skapa og viðhalda eftirspurn, eigi við meiri rök að styðjast.
ÞRJÚ HJÓL UNDIR BÍLNUM
Morgan hefur smíðað sportbíla síðan 1909 og er því elsti bílaframleiðandi heims í einkaeign. Stofnandinn, H.F.S. Morgan, var prestssonur frá Stoke Lacey í Hertfordshire. Í stað þess að læra til prests, eins og faðir hans og afi höfðu báðir gert, lærði hann vélatæknifræði og hannaði síðar og smíðaði sportbíl sem er einstakur í sinni röð. Hann naut dyggs stuðnings föðurins sem var áhugamaður um bíla.
Fyrsta fartækið framleiddi Morgan 1908; mótorhjól með 7 ha vél frá Peugeot. Það tæki þróaðist í þríhjóla opinn bíl. Ástæðan fyrir þessu millistigi á milli vélhjóls og bíls var sú að fartæki voru lengi skattlögð eftir þyngd í Bretlandi. Þríhjólabílar Morgan voru með vélina fram í og eitt hjól að aftan. Vélin knúði afturhjólið. Enn þann dag í dag má sjá ákveðna drætti í þeim sportbíl sem nú er framleiddur sem eiga rætur í upphaflegri hönnunar Morgan frá þessum tíma.
|
|
Þessi 3ja hjóla Morgan Super Sport er af árgerð 1934. Þessir Morgan voru sigursælir í Cycle Car kappakstri. |
FJÖGUR HJÓL UNDIR BÍLNUM
Í desember 1935 kynnti Morgan fyrsta ,,alvöru-bílinn", þ.e. bíl á 4 hjólum. Þá hafði sala þríhjólabílanna dregist saman, m.a. vegna samkeppni frá ódýrum bílum og vegna batnandi efnahags. Morgan 4/4 var með 1122 rsm vél. Bíllinn seldist áætlega og til að mæta eftirspurninni var hann einnig leyfisframleiddur í Frakklandi.
Verksmiðjuhús Morgan slapp óskemmt frá loftárásum Þjóðverja í síðari heimstyrjöldinni. Engu að síður hófst bílasmíðin ekki á ný fyrr en síðla árs 1946 og var næstum hver einasti bíll fluttur út, fyrst og fremst til Bandaríkjanna. (Síðasti þriggja hjóla Morganinn var smíðaður 1952).
Árið 1950 tók ný gerð, Plus 4, við af 4/4. Í þeim bíl var 2ja lítra vél frá Standard (sú sama og notuð var í Standard Vanguard - og reyndar einnig í fyrstu Ferguson traktorunum). Viðskiptin við Standard leiddu til þess að það fyrirtæki vildi kaupa Morgan og gerði því tilboð 1954.
Tilboðinu var hafnað. Hefði tilboði Standard verið tekið væru Morgan bílar líklega ekki smíðaðir nú. Síðar, árið 1966, vildi Rover kaupa Morgan. Því tilboði var einnig hafnað. Bæði Standard og Rover (þáverandi) urðu fórnarlömb tollverndar, sem átti að vernda breskan bílaiðnað á sínum tíma en gerði hann, þess í stað, ófæran til að standast samkeppni, -fyrirtæki drógust upp og geispuðu golunni; Standard 1963 og Rover 1967 þegar Leyland keypti það.
Morgan endurvakti 4/4 gerðina árið 1955, þá með Ford 10-vél. Meiningin var að bjóða þannig ódýrari kost en hinn hraðskreiðari Plus 4, sem þá var með vél frá Triumph (TR2) og einnig til að reyna að anna eftirspurninni sem var, eins og venjulega, umfram framboðið. Síðar voru TR3 og TR4-vélar hafðar í Plus 4. Morgan hélt sér, hins vegar, við Ford vélar fyrir 4/4; síðast með 1600GT-vélina (Cortina).
KYNSLÓÐASKIPTI
Skömmu fyrir 50 ára afmæli Morgan, í júní 1959, lést stofnandinn, H.F.S eins og hann var alltaf nefndur. Fyrirtækið erfðu 4 dætur hans og sonur, Peter Morgan, en hann tók við stjórn þess eftir fjárhagslega endurskipulagningu.
Líklega hefur ekkert aukið orðstír Morgan jafn mikið og sigur í Le Mans kappakstrinum 1962. Það var þekktur bílaáhugamaður, Chris Lawrence, sem keppti á Morgan sportbíl og sigraði með yfirburðum í sínum flokki. Sigurinn, sem varð sá síðasti fyrir Morgan í meiriháttar keppni, létti verulega undir með fyrirtækinu en um það leiti hafði salan dalað í Bandaríkjunum og raskað fjárhagsáætlunum þess.
Morgan Plus 8 með 3,9 lítra Rover V8 185 hö við 4750 sn/mín.
Árið 1964 smíðaði Morgan 50 sportbíla af gerðinni Plus 4 Plus. Sá bíll var með sama hjólbotn og Plus 4 en nýtískulegra boddí. Þótt bílarnir væru einingis 50 nægði það til að minna pressuna á að Morgan væri enn að smíða sportbíla.
BANNAÐUR MEÐ LÖGUM
Blikur hafa svo sem verið á lofti hjá Morgan eins og fleirum. Það hefur áreiðanlega hrikt í stoðunum þegar helsti útflutningsmarkaðurinn lokaðist með einu pennastriki árið 1966;þegar mengunarlöggjöfin tók gildi í Bandaríkjunum. Það áfall varð til þess að Morgan Plus 8 tók við hlutverki Plus 4 í ágúst 1968. Sá Morgan er með V8 Buick álvél (sem Rover hefur notað í langan tíma) en með honum opnaðist Morgan bandaríski markaðurinn á nýjan leik frá og með 1969. Sú gerð er með V8 vélina með beinni innsprautun frá og með árgerð 1984 (einnig fáanlegur með Triumph Vitesse-vél síðar á sama ári).
MÁLIÐ SNÝST EKKI UM PENINGA
Plus 8 hefur verið og er enn glansnúmerið hjá Morgan. Hann þykir öflugur og skemmtilegur sportbíll (192-200 hö), a.m.k. í augum þeirra sem kunna að meta hreinræktaðan breskan sportbíl. Þeir eru einnig til sem telja Morgan Plus 8 með fallegustu sportbílum. Um 1960 var gjarnan litið á Morgan sem forngrip sem ætti ekki neitt erindi á markaðinn. Sú afstaða hefur breyst. Það sem áður þótti gamaldags við Morgan þykir nú sígilt og eftirspurnin eftir bílunun fer vaxandi. Biðlistinn mun því lengjast því árleg afköst 130 starfsmanna eru rúmlega 400 bílar.
 |
|
Hörðustu Morgan-aðdáendur telja þetta mælaborð helst til nýtískulegt. |
3,9 lítra V8-vélin í Morgan Plus 8 er sú sama og er í Range Rover Vogue SE.
Þrátt fyrir umframeftirspurn er Charles Morgan ekki á því að fyrirtækið ætti að nýta sér hana til að auka framleiðsluna, eins og kraftaverkamenn í stjórnun hafa lagt til. Charles er einfaldlega þeirrar skoðunar að fyrirtækið sjálft, eins og það er mannað og rekið, sé ástæðan fyrir því að það er enn við lýði og skilar hagnaði. Að breyta einhverju væri því glapræði - þeir sem leggi slíkt til misskilji tilganginn með bílasmíðinni; hún sé meira en vinna starfsmannanna - hún sé áhugamál þeirra allra og þess vegna séu bílarnir eins og þeir eru.
Charles bendir einnig á að Morgan framleiði ekki bíla sem fartæki heldur sem sígilda gripi sem séu eftirsóttir af einstaklingum sem hafi sérstakan áhuga á þeim. Með því að verðleggja bílana hóflega geri Morgan fleiri áhugasömum einstaklingum kleift að eignast þá - það atriði sé mjög mikilvægt og eigi stóran þátt í þeim orðstír og velvild sem Morgan nýtur. Hann segir Morgan ekki vera í samkeppni við dýrari lúxusbíla og bendir á að það séu ekki einungis þeir sterkefnuðu sem kaupi Morgan; á meðal kaupenda séu fagurkerar sem hafi neitað sér um ýmis lífsgæði til þess að geta látið drauminn rætast: ,,Við erum stolt af okkar vinnu og finnum að aðrir meta og virða það sem við erum að gera. Það er hluti af endurgjaldinu. Við eigum trygga viðskiptavini og við erum tryggir þeim."
Þegar spurt er um biðlistann, sem er 6-8 ár fyrir Plus 8, segir Charles að viðskiptavinir þeirra sætti sig við biðtímann, þeir sem ekki geri það séu ekki þeirra viðskiptavinir. Þeir fáu notuðu Morgan bílar, sem koma á markaðinn, eru seldir fyrir talsvert hærra verð en nýr frá framleiðanda. Peter segir að Morgan geri ýmislegt til þess að draga úr því að braskarar reyni að hagnast á þeim sem séu á biðlistanum. Liður í því er að virkja væntanlegan eiganda, tengja hann persónulegum böndum við sinn bíl á löngum smíðatímanum, t.d. með því að setja í bílinn ýmsan sérbúnað eftir óskum kaupandans og leyfa honum að fylgjast með ísetningu og tilhögun.
En hvað er það sem væntanlegur eigandi getur haft áhrif á ? Það er ýmislegt: Hann getur t.d. ráðið því hvort ytri skel bílsins er gerð úr stáli eða áli, hann getur valið um 30 mismunandi gerðir af vönduðu skinni, valið einn af 30 þúsund litum á bílinn; listinn yfir alls konar aukabúnað er næstum því endalaus o.s.frv.
ÖÐRU VÍSI BYGGING
Tveggja og fernra sæta Morgan 4/4 með 1600GT Ford-vél ásamt Plus 4 með 2ja lítra vél eru einnig smíðaðir. Morgan notaði Fiat vél í 4/4 og Plus 4 á árunum 1982-1985; 96 ha 1,6 lítra vél með ofanáliggjandi kambási.
Þess má geta hér að árið 1985 var Morgan Plus 8 talinn einn af sneggstu og hraðskreiðustu bílum. Viðbragð hans 0-160 km/klst var 17,9 sek. þ.e. sneggri en bæði Benz 500 SL og Ferrari Mondial.
Morgan er einstakur bíll að mörgu leyti. (Tveir Morgan munu vera til hérlendis). Vél-, drif- og hjólabúnaði er komið fyrir á stálgrind og er boddíið boltað á hana. Að aftan er heil hásing með blaðfjöðrum en að framan er sjálfstæð fjöðrun sem hönnuð er af Morgan og er um margt sérkennileg. Bíllinn er mjög hastur og stífur í akstri eins og vera ber þar sem hreinræktaður breskur sportbíll á í hlut.
RYÐVÖRN + FÚAVÖRN
Boddíið er með burðarramma úr tré (aski) sem er sérstaklega valið, skorið til og sveigt með gufu þar til rétta forminu - útlínu bílsins er náð. Trégrindin er síðan klædd með stál- eða álplötum sem starfsmenn forma með handverkfærum, m.a. með trékjullum.
Þótt flest beri með sér að um handverk sé að ræða hjá Morgan hefur fyrirtækið ekki staðið algjörlega í stað á véltæknisviðinu. Það hefur orðið að taka upp ýmsar tækninýjungar til þess að geta mætt auknum og strangari kröfum um mengunarvarnir og öryggisatriði á bandaríska markaðnum. Morgan Plus 8 með 3,5 lítra V8-vélinni (með blöndungum) verður að keyra á própangasi í Bandaríkjunum til þess að hann fáist skráður þar og hefur það dregið verulega úr sölunni þar.
Morgan Plus 8 er frá og með árgerð 1991 með nýrri og stærri gerð af Buick/Rover-álvélinni, sem er með 3,9 lítra slagrými og hærra þjöppunarhlutfall. Sú vél stenst mengunarreglurnar sem tóku gildi í Bandaríkjunum í ársbyrjun 1996. Sú vél, með hvarfa, skilar um 190 hö en er hins vegar með meira tog en eldri 200 ha vélin.
Bandaríkin eru ekki lengur jafn mikilvægur markaðurinn fyrir Morgan og áður. Þess í stað hefur áhugi Þjóðverja, Japana og Ítala aukist og eru þau lönd nú þýðingarmestu markaðirnir.
ENGAR MÁLAMIÐLANIR
Morgan Plus 8 fyrir 1991 er með 3,5 lítra 200 ha V8-vél. Hann er með 1 ha fyrir hver 4,6 kg eigin þyngdar. Bíllinn er léttari en ætla mætti af stærðinni að dæma, vegur 925 kg. Hjólhafið er 2,49 m. Hæð bílsins er ekki nema 1,22 m og þungamiðjan liggur því lágt. Dekkin eru 20 sm á breidd og felgurnar með 15" þvermáli.
Morgan nýtur sín best á hæfilega krókóttum malbikuðum sveitavegum. Hann er hins vegar langt frá því að geta talist lipur bíll, fyrst og fremst vegna þess hve hann er þungur í stýri og grjóthastur. En það skiptir Morgan aðdáendur engu máli; aðalatriðið er að bíllinn er ekta og engin eftirlíking getur komið í hans stað. Morgan Plus 8 er eldsnöggur og hefur í fullu tré við talsvert dýrari sportbíla, t.d. þolir hann vel samanburð við Ferrari og Porsche með hröðun 0-100 km/klst á innan við 6 sek.