|
|
Hafnahreppur (Með viðbættri merkilegri
leiðréttingu um ,,Forsetahólinn" - sjá
bréf Marons Vilhjálmssonar frá Merkinesi,
sem býr í Ástralíu, en það
er birt aftan við greinina)
Ath. Til hagræðis er vísað í mældar vegalengdir í þessari
grein og þá miðað við að km.mælir bíls sé núllstilltur á vegamótum
Hafnavegar (Nr. 44) og Flugvallarvegar sem eru rétt neðan við
Aðalhlið bandaríska hersins og svo aftur þegar farið er út úr
Höfnum suður á Reykjanes. Flestir útlendir ferðamenn sem fara
um Reykjanesskagann, til annars en að fara um Leifsstöð eða
í Bláa lónið, fara suður í Hafnir og um gamla Hafnahrepp.
Texti: Leó M. Jónsson Ljósmyndir: Jón Orri Leósson.
© Copyright: Leó M. Jónsson.
Öll réttindi áskilin.
Þegar erlendum ferðamönnum var boðið í skoðunarferð um Suðurnes
var yfirleitt ekki farið með þá fram eða aftur um Keflavík eða
Njarðvíkur og sjaldan í Garðinn og Sandgerði. Hins vegar var
nærri undantekningarlaust farið með þá í Hafnir; staðið við
í þorpinu Kirkjuvogshverfi í Höfnum og áfram um gamla Hafnahrepp
til Grindavíkur. Með auknu framboði gistingar, veitinga og þjónustu
við ferðamenn svo sem hvalaskoðunarferða að ógleymdu nýju og
glæsilegu Bláa lóninu hefur þetta gjörbreyst á s.l. 16 árum.
(Þeirri þróun hratt athafna- og kaupsýslumaðurinn Jón William
Magnússon, öðrum fremur, af stað þegar hann byggði, stofnaði
og opnaði Hótel Keflavík 1986 þrátt fyrir vantrú og úrtölur
ýmissra spekinga). Kirkjuvogshverfi er afskekktasta og
fámennasta þorpið á utanverðum Reykjanesskaganum, nú dæmigert
,,svefnþorp" í sveitarfélaginu Reykjanessbæ (eftir sameiningu
Keflavíkur, Njarvíkur og Hafna 1994). Til marks um þá breytingu,
sem orðið hefur með breyttum lifnaðar- og atvinnuháttum, er
ekki lengra síðan en 1980 að enn var á lífi gömul kona sem mundi
þá tíð þegar Kirkjuvogshverfi í Höfnum var talsvert stærra pláss
en Keflavík.
Ætli maður í Hafnir er beygt út af Keflavíkurveginum til vinstri
rétt ofan við Fitjar í Njarðvík (Bónus/Hagkaup er við
Fitjar), sé komið úr átt frá Reykjavík, og upp svonefndan Flugvallarveg
sem liggur að aðalhliði fyrrverandi herstöðvar Nato
(en bandaríski herinn fór af landinu 30 september
2006). Skammt neðan við aðalhliðið er aftur beygt til vinstri
inn á Hafnaveg. (Á þessum stutta spotta má sjá einstakt dæmi
um „tillitsemi’’ Íslendinga gagnvart Hernum og
starfsmönnum hans. Á vegamótum þjóðvegar nr. 44, Hafnavegar,
og afleggjarans upp að hliði Hersins setti Vegagerð ríkisins
upp stöðvunarskyldumerki sem stendur enn. Það merkilega
er að það eru þeir sem fara um þjóðveginn sem eiga að stöðva
bíða eftir þeim sem fara um afleggjarann að fyrrum herstöðinni
en ekki öfugt - afleggjara sem liggur upp að hliði sem fram
til 30/9/2006 var lokað almenningi og gætt af vopnuðum hermönnum.
Mun þessi biðskilda á þjóðvegi gagnvart afleggjara (heimreið)
ekki eiga sér hliðstæðu á landinu!
Ath. Eins og getið var um í upphafi greinarinnar hafa vegalengdir
að stöðum sem nefndir eru verið mældar. Vegmælir bíls er stilltur
á núll á áðurnefndum vegamótum Hafnavegar nr. 44 og Flugvallarafleggjara.
Tölur í svigum sýna stöðu vegmælis á hverjum stað. Eftir að
beygt hefur verið inn á Hafnaveg blasa við mannvirki á hægri
hönd (1,2). Þetta er Sorpeyðingarstöð Suðurnesja. Hér var sorpi
brennt með tilheyrandi loftmengun sem þá tilheyrði
löngu liðinni tíð í næagrannalöndum
þar sem umhverfisvernd er ofar á lista opinberra aðila
en hérlendis. Þrátt fyrir það var bygging stöðvarinnar
1979 mikið framfaraspor og upp úr 1991 var umhverfi hennar lagfært
til mikilla muna. (Sorpeyðingarstöðin við Hafnaveg
var lögð niður frá og með 1. apríl
2004 þegar ný og fullkomnari stöð við
veginn út í Helguvík tók við
hlutverki hennar). Margir muna enn gömlu sorphaugana á Vogastapa
og óþrifnaðinn sem þeim fylgdi og sjá mátti hluta af í hvert
sinn sem ekið var yfir Stapann. Þegar Sorpeyðingarstöðinni var
valin staður á sínum tíma er greinilegt að viðskipti hennar
við Herinn hafa vegið þyngra en framtíðarhagsmunir Suðurnesja
sem ferðamannastaðar. Þrívörðuhæð (2,5) er ávöl hæð rétt í vestur.
Skömmu vestar eru vegamót Stapafellsvegar og Hafnavegar. Við
vegamótin standa tvær vel formaðar vörður - sem færðar voru
upp um síðustu aldamót (af Bandaríkjamönnum að
því mér er sagt). Ég veit ekki tilefni þeirra
en greinilega vantar þá þriðju)!
HAFNAHREPPUR
Af veginum á Þrívörðuhæð, beint af augum, sjást Ósar, eða Kirkjuvogur,
en svo nefnist fjörðurinn sem talinn er hafa myndst vegna landsigs.
Vísbendingar um það er að minnst er á 50 kúa flæðiengi, sem
lægi undir jörðina Vog sem var norðan Ósa, í Vilkinsmáldaga
frá 1397. Ósar eru eitt af náttúruverndarsvæðum landsins. Þar
er óvenjuleg fjölbreytni í lífríki fjöruborðsins auk fuglalífs.
Ofan af Þrívörðuhæð liggur vegurinn niður slakka og nefnist
hann Bringar (3,3). Þegar komið er niður á
jafnsléttu eru vegamót á hægri hönd.
Þar er Suðurstrandarvegur og liggur hann til Sandgerðis.
Stuttum spöl lengra, næst veginum, er vík sem nefnist Ósabotn
(5,2). Hún liggur á milli Þjófhellistanga að vestanverðu og
Steinboga sem er lítill klettatangi að austanverðu (nær Bringum).
Spölkorni lengra er Hunangshella (5,5) klöpp norðvestan vegarins
(á hægri hönd). Gamall niðurgrafinn vegur í Hafnir lá í gegn
um skarð sem er í klöppinni - nú grasi gróið. Sjálf Hunangshellan
er stærri hluti klapparinnar sjávarmegin, nokkuð löng klöpp
sem hallar móti norðvestri. Á háflóði eru 25-30 metrar frá
Hunangshellu til sjávar. Þjóðsagan segir að á þessum
stað hafi skrímsli legið fyrir ferðamönnum í myrku skammdeginu
og gert þeim ýmsa skráveifu. En þessi meinvættur var svo vör
um sig að engin leið reyndist að komast í færi til að vinna
á henni - ekki fyrr en einhverjum hugkvæmdist að smyrja hunangi
á klöppina. Á meðan dýrið sleikti hunangið skreið maður með
byssu að því og komst í skotfæri. Sagt er að hann hafi til öryggis
rennt þrísigndum silfurhnappi í hlaup framhlaðningsins en fyrir
slíku skoti stenst ekkert, hvorki þessa heims né annars.
Þegar ekið er áfram og nú í vestur meðfram Ósum
er komið að gamalli heimreið (7,1). Á hægri hönd sést eins konar
steyptur strompur. Það mun vera það eina sem eftir er af mannvirkjum
býlis sem hét Teigur og er reyndar ekki strompur heldur gömul
undirstaða vindrafstöðvar sem framleiddi rafmagn fyrir loðdýra-
og síðar svínabú sem þar var sett á stofn snemma
á 6. áratug síðustu aldar. Það var rekið fram á síðari hluta
8. áratugarins og mun hafa verið eitt fyrsta stóra svínabú landsins
og sem slíkt merkilegur áfangi í nútímaiðnvæðingu
en fóðrið var matarúrganur frá mötuneytum í herstöðinni á Miðnesheiðinni
(en með honum streymdu hnífapör og annað dót í Hafnir). Bóndinn
í Teigi hét Guðmundur Sveinbjörnsson, var frá Teigi í Fljótshlíð,
lærður skósmiður og hafði rekið skósmíðastofu í Reykjavík þegar
hann setti upp búið í Teigi. Og þótt það sé aukaatriði má geta
þess að Guðmundur í Teigi mun hafa verið einna fyrstur manna
til að kaupa og nota japanskan ,,pikköpp-bíl" hérlendis - en
Guðmundur í Teigi mun hafa verið á undan sínum samtíðarmönnum
í ýmsu sem laut að tækni.
Þá er komið í Kirkjuvogshverfi (7,6) sem nú nefnast Hafnir
í daglegu tali en þar hafa búið 80-130 manns sl. 3áratugi. Fyrr
á öldum voru Hafnir ein af stærstu verstöðvum landsins en þær
eru samheiti fyrir 3 hverfi (lendingar), þ.e. Kalmanstjörn,
Merkines og Kirkjuvog. Nú er byggðin öll í gamla Kirkjuvogshverfinu
auk íbúðarhúss í Merkinesi og í Junkaragerði. (Km-mælinn núllum
við seinna aftur á öðrum stað eftir hringferð í þorpinu).
Kirkjan í Höfnum.
Ljósmynd: Jón Orri Leósson.
STÓRBÆNDUR OG HÖFÐINGJAR
Á 19. öld var Kotvogur í Höfnum eitt stærsta býli landsins.
Þar bjuggu m.a. 3 forríkir útvegsbændur mann fram af manni,
þeir hétu allir Ketill og eru oftast nefndir Katlarnir þrír.
Annað stórbýli var Kirkjuvogur í Höfnum þar sem búið hafa margir
höfðingjar. Á 19. öldinni bjó í Kirkjuvogi dannebrogsmaðurinn
Wilhjálmur (Chr(istinn) Hákonarson (1812-1871), en þannig er
nafn hans stafað á leiði hans í Kirkjuvogskirkjugarði og upphafsstafir
hans á vindhana kirkjunnar. Vilhjálmur átti 2 dætur.
Önnur þeirra hét Anna. Heimiliskennari í Kirkjuvogi var þá ungur
menntamaður, Oddur V. Gíslason, og felldu þau Anna hugi saman.
Þegar ungi maðurinn bað um hönd dótturinnar brást faðir hennar
hinn versti við og þvertók fyrir ráðahaginn. Afleiðingin varð
eitt frægasta og æsilegasta brúðarrán Íslandssögunnar. Sættir
tókust þó síðar. Oddur, sem var uppalinn í Skuggahverfinu
í Reykjavík braust til mennta þrátt
fyrir fátækt og varð prestur í Grindavík við mikinn
orðstír. Hann var m.a. upphafsmaður að sjóslysavörnum á Íslandi.
Af honum er mikil saga en háaldraður lauk hann æfi
sinni sem starfandi læknir í Bandaríkjunum. (Bók
var skrifuð um Odd af Gunnari Benediktssyni fyrrum presti
og nefnist hún „Oddur í Rósuhúsi’’).
Vilhjálmur Kr. Hákonarson reisti þá kirkju sem nú stendur í
Höfnum. Hún er úr timbri og var vígð árið 1861. Vilhjálmur lést
10 árum seinna 59 ára að aldri. Ekkert er eftir af Kirkjuvogsbænum
en kirkjan stendur nánast á bæjarhlaðinu enda nefnist hún Kirkjuvogskirkja
og sóknin Kirkjuvogssókn. Ketill Ketilsson (1823-1902) dannebrogsmaður
og útvegsbóndi í Kotvogi, stundum nefndur Mið-Ketill vegna þess
að hann tók við búi af föður sínum og Ketill sonur hans tók
svo við búi af honum, hefur ekki viljað vera minni maður en
Vilhjálmur í Kirkjuvogi og byggði kirkju úr timbri á Hvalsnesi
í Miðneshreppi, en þá jörð átti hann. Kirkjuna lét hann síðar
rífa og byggja aðra stærri og íburðarmeiri úr tilhöggnu grjóti.
Sú kirkja var vígð 1887 og stendur enn.
Sem dæmi um stærð Kotvogs á dögum Mið-Ketils á 19. öld má
nefna að þá var bærinn alls 16 hús og mörg þeirra stór, 38 hurðir
á lömum (algengur mælikvarði á stærð
bæja á 15-18 öld) og 72 í heimili á vertíðinni.
Bærinn í Kotvogi var enn reisulegur og stór um aldamótin 1899/1900.
Hinn 5. apríl 1939 brann íbúðarhúsið og fórst þrennt í brunanum.
Pakkhús úr timbri var austast og fjærst eldinum og skemmdist
því ekki . Því var breytt í íbúðarhús og notað sem slíkt til
1984. Það stendur enn ásamt nokkrum útihúsum en allt er það
illa farið og ekki svipur hjá sjón (stendur á kampinum strax
vestan við fyrrum frystihús nú fiskeldisstöð).
Stór grasi vaxinn hóll rétt hjá sunnan Kotvogs, hægra megin
götunnar þegar horft er í vestur, nefnist Virkishóll sem bendir
til að fyrrum kunni þar að hafa verið Skans
eða fallbyssustæði. Ofar og sunnar, aftan við
íbúðarhúsin við Hafnagötu,
er annar hóll minni sem nefnist Hjallhóll.
Gamli Hafnahreppur var stærsta sveitarfélagið á Suðurnesjum
mælt í ferkílómetrum - víðáttumikil hraunúfin flatneskja og
sandflæmi að stórum hluta. Nyrðri hluti landsins er nokkuð gróið
hraun en syðri hlutinn eldbrunnið, uppblásið og hrikalegt. Strandlengjan
er einn stærsti skipalegstaður landsins; hrikalegir klettar,
sker og boðar þar sem þung úthafsaldan myndar oft tilkomumikið
og rosalegt brim. Á sl. 35 árum hefur hraunið ofan við Hafnir
tekið stakkaskiptum vegna aukins grasvaxtar sem er árangur landgræðslu
sem stunduð hefur verið með flugvélum á Reykjanesskaganum auk
þess sem sáð hefur verið í vegkanta af starfsmönnum Vegagerðar
ríkisins. Í hrauninu upp af Ósum má enn sjá leifar landgræðslugirðingar
sem mun hafa verið lokið við um 1939 en hún skipti Reykjanesskaganum
í 2 svæði. Girðingin lá eftir hrauninu og niður í Merkinesvör
og hefur verið mikið mannvirki á sínum tíma. Sunnan hennar var
sauðfé bannað. Síðar var svæðið stækkað með því að sett var
horn á girðinguna uppi í hrauninu og girt norður að Ósum og
sá hluti girðingarinnar sem lá fram í sjó að vestanverðu var
lagður niður. Enn má sjá leifar þessarar
girðingar skammt vestan Ósabotna.
Mikið og fjölbreytt fuglalíf er í hrauninu, m.a. talsvert
af rjúpu í góðum árum, talsvert af kjóa og einstaka smyrill.
Nokkuð er um æðarfugl við Ósa en æðarvarp er ekki svipur hjá
sjón eftir að minnkurinn kom á svæðið. Refir sjást oft
á ferli við Ósa. Mikið er um sjófugl og mest
byggð í Hafnabergi og Eldey. Hafnir eru eitt af mestu veðravítum
landsins. Þar er sjaldan logn. Hvöss austanátt með rigningu
getur staðið svo dögum og vikum skiptir, einkum á haustin og
eirir engu sökum vindálags. Oft bresta stórviðri á fyrirvaralaust
eins og hendi sé veifað. Mest og hættulegust veður nefna Hafnamenn
,,aftakastórveltu af suðvestri" (í einni slíkri eyðulögðust
tún að vestanverðu í Kirkjuvogshverfi og í Merkinesi með
því að stórgrýti „rigndi’’
fleiri hundruð metra frá fjöruborði). Hríðarbyljir
og skafrenningur eru algengir að vetri - snjói á annað borð.
Og þótt ekki séu nema 9 km frá Höfnum til Njarðvíkna er veðurfar
gjörólíkt.
ÞORPIÐ
Byggðin, Kirkjuvogshverfi í Höfnum, er dæmigert ,,svefnþorp"
því flestir sækja vinnu annars staðar. Frystihús var reist
upp af gömlu bryggjunni árið 1943 af Eggerti Ólafssyni og fleirum
og var starfrækt fram á 8. áratug 20. aldar (Einar ríki
stofnaði og rak þar talsverða starfsemi um tíma
en síðast nefndist það Hafblik og var rekið
af Þórarni St. Sigurðssyni ljósmyndara,
athafnamanni og síðar sveitarstjóra Hafnahrepps)
Húsið er rétt neðan við kirkjuna og
stóð ónotað um margra ára skeið þar til fiskeldi hófst í hluta
þess. Sú starfsemi lagðist af með gjaldþroti en fram á
árið 2004 var rekið Sæfiskasafn í húsinu. Nú
er þar aftur fiskeldi. Laxeldisstöð er skammt sunnan við
þorpið og 2 verksmiðjur úti á sjálfu Reykjanesinu, önnur sem
framleiddi salt úr jarðsjó en hin sem notar hveragufu til þurrkunar
á sjávarfangi. Þar er nýlega reist Reykjanesvirkjun.
Fiskverkun í Höfnum stundaði Eggert Ólafsson fram á 9. áratuginn
í síðara húsinu sem hann byggði og er upp af nýrri hafnargarðinum
og síðan aðrir í nokkur ár eftir að hann hætti. Í
því húsi var starfrækt líftæknifyrirtæki (og merkt upp á ensku
,,Bio Process") en lognaðist útaf eftir 2ja ára
starfrækslu 2004 en í húsið er nú
í eigu áðurnefnds fiskeldis. Einangrunarstöð
fyrir gæludýr (hunda og ketti) var stofnuð
af Kristínu Jóhannsdóttur og tók
til starfa 1. desember 2005. Hún stendur við Seljavog
að austanverðu skammt upp af hafnargarðinum. Á
nýliðinni öld var mikil smábátaútgerð
stunduð frá Höfnum en síðan 1990
hefur hún nánast lagst af og á fiskveiðistjórnunarkerfið
meiri þátt í því en aflabrestur.
Frá Kirkjuvogshverfi er stutt sigling á fengsæl fiskimið. Vegna
veðra er hafnaraðstaðan þó ófullnægjandi og hefur oft orðið
tjón á bátum í stórviðrum.
Þjóðvegurinn frá Kirkjuvogshverfi út á Reykjanes, sem
skaginn allur er nefndur eftir, og áfram til Grindavíkur, nefnist
Nesvegur og er nr. 425. Hann er hin „eina rétta
Reykjanesbraut’’. Um hann hefur umferð vaxið
jafnt og þétt síðan hann var lagður
enda er svæðið sunnan Hafna sérkennilegt, einstakt og áhugavert
í fleiri en einu tilliti þótt því
hafi verið spillt með stórframkvæmdum.
SKIPALEGSTAÐUR
Skipsströnd hafa mörg orðið í Hafnahreppi. Stundum hefur tekist
að bjarga mönnum en stundum ekki. Björgunarsveit Slysavarnafélags
Íslands, Eldey í Höfnum, starfaði í rúm 66 ár, fram til ársins
1997 að hún var sameinuð öðrum björgunarsveitum í Reykjanessbæ.
Hefur tekist að bjarga mörgum sjómanninum, oft við mjög erfiðar
aðstæður. Þess eru dæmi að heppnin hafi verið einstök: Eitt
þeirra er strand þýsks togara snemma á 20. öld: Við vesturenda
Hafnagötunnar, - í fjörunni, er klöpp sem nefnist Trollaraklöpp
og kemur upp úr á fjöru. Ofan við fjörukambinn, sunnan við vesturenda
Hafnagötunnar, stóð áður bærinn Réttarhús. Þegar fólkið í
Réttarhúsum reis úr rekkju einn morguninn sá það
undarleg ljós fyrir neðan túnið. Þegar betur var að gáð reyndist
þar vera strandaður togari með fullum ljósum og stóð á réttum
kili. Háflóð var, sjór nokkuð kyrr en dimmviðri. Með útfallinu
gengu skipsmenn þurrum fótum í land. Togarinn brotnaði niður
í hafróti sem gerði skömmu síðar, sumt var rifið og tíndust
bitar flaksins smám saman burt. Trollaraklöppin dregur nafn
af þessu strandi. Togarinn var þýskur, hét Grænland og var í
sinni fyrstu veiðiferð.
Þá rak gríðarlega stórt tréskip, hlaðið timbri, á land nálægt
þar sem heitir Hvalsnes á milli Þórshafnar (verslunarhöfn á
19. öld) og Hestakletts nokkru norðan Ósa og gegnt þorpinu.
Skipið, sem hét Jamestown og var frá Maine í Bandaríkjunum,
rak að landi mannlaust og var auðséð að það hafði verið lengi
á reki. Þetta gerðist að morgni sunnudags þann 26. júní 1881.
Skipið, sem var þrímastrað og þriggja þilfara, var sagt tröllaukið
að stærð. Heimildum bar ekki saman um mál þess (þau fengust
seinna á hreint því um þetta strand, skipið og sögu þess má
lesa sjálfstæða grein á þessari vefsíðu í þessum sama hluta
(FRÁSAGNIR) en Jamestown mun hafa
verið með stærstu seglskipum á 19. öld; á lengd svipað og fótboltavöllur
og líklega mælst um eða yfir 4000 tonna skip á okkar tíma mælikvarða.
Gríðarlegu magni af timbri, sem allt var plankar, var bjargað
úr skipinu og flutt á brott. Timbrið var notað til húsbygginga
á Suðurnesjum og víðar, t.d. austur um allar sveitir. Þó var
það einungis hluti timburfarmsins því áður en tókst að bjarga
meiru brotnaði skipið í spón í óveðri. Rak þá talsvert af timbri
á land. Sögusagnir um annan farm skipsins virðast ekki hafa
verið á rökum reistar. Sumarið 1989 var einu af 4 akkerum þessa
risaskips lyft upp af hafsbotni þar sem það hafði legið í 108
ár. Að því verki stóðu tveir Hafnamenn. Akkerið og hluti af
akkerisfestinni prýðir nú hlaðið framan við kirkjuna í Kirkjuvogshverfi.
Hin akkerin ásamt lengri akkerisfesti höfðu fyrir löngu verið
flutt til Vestmannaeyja þar sem festin var lengi notuð sem landfesti
smábáta í höfninni.
ROSMHVALANES
Heitin Reykjanessbraut, Reykjanesskjördæmi, Reykjanessbær o.fl
með sama forskeyti eru ef til vill ekki eins rétt og ætla mætti
í fljótu bragði nema sem stytting. Þessi stóri skagi dregur
nafn sitt af litlu nesi, Reykjanesi, sem er einungis ysti hluti
skagans suðvestast í gamla Hafnahreppi en á því er Reykjanesviti.
Þetta skiptir sjálfsagt ekki máli lengur en er þó umhugsunarvert
- þó ekki væri nema sem dæmi um það hvernig allt getur breyst
og fengið nýja merkingu með tímanum (í fréttum
sjónvarpsstövar af strandi flutningaskipsins Wilson
Muuga 19. des. 2006 var t.d. talað um „Garðskaga
á Reykjanesi’’). Reykjanesskagi er svæðið Suðurnes,
vestan og sunnan Straums (sumar heimildir segja Suðurnes byrja
við austanvert Hvassahraun). Í gömlum heimildum og á Íslandskorti
Guðbrands biskups frá 1590 eru nefnd 2 nes á Reykjanesskaganum.
Rosmhvalanes að norðanverðu en Reykjanes að suðvestanverðu.
Heitið Rosmhvalanes gefur ímyndunaraflinu byr og vekur þá hugmynd
að einhver fótur kynni að vera fyrir þjóðsögunni um skrímslið
við Hunangshellu, sem samkvæmt gömlum skjölum mun teljast vera
á Rosmhvalanesi; skrímslið gæti hafa verið skapstirður rostungur?
REYKJANES
Sunnan við þorpið er ekið aftur inn á Nesveg (veg
nr. 425). Þar skulum við núllstilla vegmæli bílsins á nýjan
leik. (Tölurnar í svigunum segja til um vegalengd frá Kirkjuvogshverfi
að næstu kennileitum). Þegar ekið er út úr Kirkjuvogshverfi
og sem leið liggur í suður er brátt komið að Merkinesi (1.0),
býli sem er á hægri hönd. Í Merkinesi bjó síðast (Vilhjálmur)
Hinrik Ívarsson ásamt eiginkonu sinni Hólmfríði Oddsdóttur.
Hinrik í Merkinesi var fyrrverandi hreppstjóri Hafnahrepps,
þekktur sjósóknari, refaskytta, báta- og húsasmiður og hagyrðingur
(faðir m.a. Ellýar Vilhjálms söngkonu og Vilhjálms Vilhjálmssonar
flugmanns og söngvara en þau eru öll látin). Hlaðinn hringlaga
steingarður sem er hægra megin vegarins spölkorn norðan Merkiness
nefnist Skipagarður. Þetta var kálgarður en hér áður fyrr voru
vertíðarskipin dregin upp og höfð í skjóli við garðinn. Skammt
sunnan Merkiness (1,7) er grasi vaxinn hóll vinstra megin vegarins.
Hóllinn nefnist Syðri Grænhóll. Sunnan hans mun ekki hafa fundist
stingandi strá, sem heitið gat, fyrr en melgresi fór að taka
við sér en því var fyrst sáð til að hefta sandfok utar á skaganum
fyrir rúmum 65 árum (þessi grein er uppfærð 2008).
Spölkorn sunnan Grænhóls (1,9) sér á þak Junkaragerðis en
það er fornt býli og verstöð sem nú er notað sem íbúð. Upphlaðinn
túngarður á hægri hönd eru einu minjarnar sem eftir eru af býlinu
og verstöðinni Kalmanstjörn (þaðan var Oddur Ólafsson læknir
á Reykjalundi og alþingismaður) en íbúðarhúsið var rifið 1990.
Á Kalmanstjörn var búið fram á miðjan 8. áratug 20. aldar. Gamli
vegurinn út á Hafnaberg og áfram út á Reykjanes lá á milli Kalmanstjarnar
og Junkaragerðis. Hann er nú lokaður allri umferð. Í lýsingu
skráðri af Hinriki í Merkinesi fyrir Örnefnastofnun segir m.a:
,,Fyrr á öldum, er sagt, að ,,þýzkir" hafi haft mikinn útveg
á opnum skipum í Höfnum. Meðal annarra staða höfðu þeir búðir,
þar sem nú heitir Junkaragerði, en svo voru þeir nefndir. Þessir
menn voru ribbaldar miklir og ,,óeirðamenn um kvennafar", þeir
voru illa séðir af landsmönnum, sem vildu fyrir alla muni koma
þeim af höndum sér." Til er þjóðsaga um hvernig Hafnamenn fóru
að því að losa sig við Junkarana. Vestan vegarins (2,7), neðan
við brekku, er Hundadalur. Þar er fiskeldisstöð. Á vinstri hönd
má sjá nokkrar vörður en við þær liggur Prestastígur - vel vörðuð
forn gönguleið úr Höfnum yfir Hafnasand og Eldvörp yfir í Staðarhverfi
í Grindavík, um 5-6 tíma gangur.
Sé gengið í átt til sjávar ofan við Laxeldisstöðina er komið
á gamla Hafnaveginn eftir um 10 mínútna gang um Merarholt. Þegar
komið er upp á brekkuna sunnan Hundadals sjást margir gígahraukar
í hrauninu. Á hægri hönd sést langt nes sem gengur út í sjó
til norðvesturs. Það nefnist Eyri. Nokkru sunnan við Eyri, við
þríhyrningslaga klapparstrýtu, sem nefnist Klauf, þar hefst
Hafnaberg sem lágaberg og smáhækkar til suðurs og er hæst 80
metrar, þverhnípt í sjó fram. Þar sem ,,Bergið" endar að sunnanverðu,
en það er um 3 km að lengd, nefnist ,,Á boðanum" en það er klapparrani
og nefnist syðra horn ,,Bergsins" Boðaklöpp. Nokkurn veginn
nyrst á Hafnabergi er hringmyndað gat, nyrðra Gatið, fram við
brúnina og er þar stór hellir undir berginu. Í hafróti verða
ferleg gos lóðrétt upp um Gatið þegar aldan veður inn í hellinn.
Annað gat er í bergnefi nokkurn vegin syðst á Hafnabergi. Það
nefnist syðra Gatið og sést einungis af sjó og er notað sem
siglingamið eins og mörg önnur náttúruverk á skaganum.
Nýr uppbyggður vegur var lagður frá Höfnum út á Reykjanes um
miðjan 9. áratug nýliðinnar aldar. Hann liggur fjær sjó en sá
gamli sem reyndar var ekkert annað en slóð og skurður á víxl.
Eins og áður sagði tekur einungis um 10 mínútur að ganga yfir
holtið frá bílastæðinu ofan Laxeldisstöðvarinnar og niður á
gamla veginn skammt sunnan Kalmanstjarnartúns. Af gamla veginum
þar sjást 5 áberandi stórir grasi vaxnir hólar. Þessir hólar
koma við sögu í bókum Sr. Jóns Thorarensens, (Litla skinnið,
Rauðskinna, Marína ofl.) en sögusvið þeirra er Hafnir (Jón var
ættaður og ólst upp í Kotvogi). Nyrstur og næst Kalmanstjörn
er Stekkhóll hægra megin vegarins. Annar stærri hóll er sunnar,
einnig hægra megin vegarins. Sá heitir Kirkjuhafnarhóll. Vinstra
megin vegarins er lægri hóll og sést garðhleðsla í jöðrum hans
að norðan- og austanverðu. Þetta er talinn vera gamall kirkjugarður
Kirkjuhafnar og mun hann hafa lagst af um miðja 14. öld. Suðvestan
Kirkjuhafnarhóls, nær sjó, eru 2 graxi vaxnir hólar og eru sýnilegar
rústir í syðri hólnum. Hólarnir nefnast Sandhafnarhólar. Sandhöfn
og Kirkjuhöfn voru fyrr á öldum þekkt stórbýli og helsta útræði
í Höfnum. Talið er að býlin hafi farið í eyði á 17. öld. Til
eru heimildir um stærð Kirkjuhafnar sem segja að þar hafi verið
miklar byggingar, m.a. 50 hurðir á hjörum, en sá mælikvarði
var algengur áður. Umhverfis Sandhafnarhóla, en þar munu hús
einning hafa verið mörg og stór, eru bæði hlesðslur og rústir.
Því hefur verið haldið fram að í
Kirkjuhöfn og Sandhöfn hafi útflutningur á
verkuðum saltfiski hafist frá Íslandi.
Skammt utar, nær sjó, eru rústir tvíbýlis sem nefnist Hafnaeyri
og talið hafa farið í eyði um 1830. Nokkuð heillegur hlaðinn
garður er yst á Eyri um 15 m á kant. Þessi hleðsla varði kálgarð
gegn sandfoki. Þegar gengið er um þessa hóla nú er erfitt að
gera sér í hugarlund að þar hafi áður fyrr verið stórbýli -
svo vandlega hefur foksandurinn unnið sitt eyðingarstarf. En
nú skal haldið til baka austur á akveginn. Af veginum efst á
brekkubrúninni (4,1) ofan Laxeldisstöðvarinnar í Hundadal sjást
grashólarnir í Kirkjuhöfn á hægri hönd. Greinilega sést ofan
á kollinn á Stekkhól lengst til hægri. Framundan Stekkhóli er
Stekkjarvik (Í Höfnum heita smærri skörð eða bugur í ströndina
vik en stærri nefnast víkur). Sandhafnarhólar sjást upp af Eyri.
Ströndin frá Kalmanstjarnarvör að Stekkjarviki nefnist Draugar
(suður í Draugum). Syðst í Stekkjarviki er há klöpp sem nefnist
Hvarfklöpp, (í henni býr álfkona segir í sögunni Marína eftir
Jón Thorarensen).
Svæðið frá brekkubrún ofan Hundadals og fram undan beggja megin
vegarins nefnis Melar. Eftir ekinn spöl (4.8) er komið að stóru
útskoti á hægri hönd. Þaðan er styst að ganga beina leið út
á Hafnaberg við Bjarghól þar sem það er hæst og tignarlegast.
Drjúgur spölur er að berginu og má reikna með a.m.k. 30-45 mín.
göngu á ruddri gönguleið. Efst á Bjarghóli er
varða. Þegar komið er að hólnum sjást 2 vörður fremst á berginu.
Þar heitir Sig (Á Siginu) og er það rétt sunnan við mitt bergið
en nokkru sunnar er fremur stór hellir í berginu. Munni hellisins,
sem nefnist Dimma, er skakkur. Vitað er með vissu um einn mann
sem hefur klifið úr hellinum og upp á brún en sá er Þóroddur
Vilhjálmsson (Hinriksson) í Höfnum, oftast kenndur við Merkines.
Brúnir Hafnabergs, sem gengur þverhnípt
í sjó, eru víða hættulegar og geta fyllur hrunið úr brúnunum
fyrirvaralaust og því brýnt að fara þar með gát. Hafnaberg er
eitt af stærstu sjófuglabyggðum landsins og er þar að finna
margar tegundir fuglla og fjöldinn gríðarlegur. (Ljósmynd:
Jón Orri Leósson).
Þegar haldið er lengra suður eftir veginum er komið á hæð (5,7)
þar sem vegurinn sveigir til austurs. Beint af augum er gamalt
eldfjall, Sýrfell, en á milli þess og Reykjanessvita, sem stendur
á hinu 50 m háa Vatnsfelli, í suðvestri, en fellið heitir eftir
stórri tjörn sem er neðan þess, eru Rauðhólar og Sýrfellsdrög.
Vitinn er 28 m á hæð og því 78 m yfir sjávarmáli. Mannvirkin
norðvestan við Rauðhóla er Sjóefnavinnslan (oft ranglega nefnd
Saltverksmiðjan sem gafst upp á rólinu eftir nokkur
gjaldþrot). Hér blasir hið raunverulega Reykjanes við
augum sem Reykjanesskaginn er kenndur við. Mannvirkið sem
blasir við er Reykjanesvirkjun. Sérkennilegi hnjúkurinn
með u-laga skarði í, sem sést héðan vestan vitans, nefnist Valahnjúkur.
Lengst til hægri sést strýtan á móbergsdrangi sem nefnist Karl
en hann stendur í sjónum skammt suður af vestasta tanga Reykjanessins
sem nefnist Önglabrjótsnef og teygir sig út í sjóinn í átt til
Eldeyjar. Þjóðsagan segir að tröllkarl og kerling, sem bjuggu
í Eldey, hafi vaðið til lands og haldið á kú að leiða til nauts.
Tókst ekki betur til en svo að vegna tafa dagaði þau uppi og
urðu að steinum. Karlinn stendur þarna enn úti í sjó en Kerling,
hátt eldvarp, sem stóð sunnar uppi á landi, brotnaði niður fyrir
löngu.
Eldey er sérkennileg 77 m há þverhnípt klettsey sem liggur
tæpa 15 km frá landi og er talin m.a. vera mesta Súlubyggð Evrópu
(alfriðuð). Milli Eldeyjar og Reykjaness er Húllið - fjölfarin
siglingaleið. Vegarslóði (6,4) á hægri hönd liggur niður í Stóru-Sandvík
og að gamla Reykjanessveginum þar sem heitir Skjótastaðir en
það er hár höfði norðan við víkina en þar mun hafa verið byggð
fyrr á öldum. Annar vegarslóði liggur í Stóru-Sandvík niðri
í dalverpinu framundan. Frá útskoti (6.7) við enda beygjunnar
til austurs sést ofan í Stóru-Sandvík vaxna melgresi. Handan
hennar í suðri tekur við talsvert hraun, kolsvart og sviðið
með foksand í flákum. Stamparnir þrír, sem blasa við framundan
handan Stóru-Sandvíkur, eru sérkennilegir eldgígar
og eftir þeim nefnist hraunið Stampahraun og nær fram í sjó.
(Hér hafa verið reist háspennumöstur
sem höfundi þessarar greinar finnst vondur vitnisburður
um menningarstig Suðurnesjamanna - því upphaflega
var gert ráð fyrir jarðstreng að Sýrfelli
en hætt við hann af „hagkvæmnisástæðum’’).
Eldgígarnir tveir, sem sjást suðvestar, lengra til hægri og
utar á nesinu, nefnast Eldborgir. Eins og við er að búast eru
þessir upptippingar notaðir sem mið til staðsetningar fiskiskipa
úti á Eldeyjarbanka. Sú Eldborganna sem sést af grynnra vatni
nefnist Eldborg grynnri og stendur sunnar og nær sjó. Eldborg
dýpri nefnist sú sem sést af dýpra vatni. Er hún stærri og stendur
vestar. Þar heitir Eldborgahraun. Fjær til norðausturs eru mikil
ummerki eldsumbrota. Eru það nefnd Eldvörp. Hafnamenn nefna
það einnig í daglegu tali hörzl, þ.e. ójöfnur. Stamparnir, Eldborgirnar
og aðrar eldstöðvar, eru eins og misstórir hnútar á svörtu bandi
í landslaginu og setja ógnþrunginn svip á umhverfið, jafnvel
svo að sumt fólk verður hrætt og þorir ekki að dvelja lengi
á svæðinu af ótta við eldgos - enda er hér eldur undir, sem
sést m.a. á hverasvæðinu, gufuaflsvirkjuninni og blásandi borholum
austan Reykjanessvita.
Þar sem vegurinn sveigir aftur til suðurs (6,8) gengur stór
gjá upp frá sjó og inn í landið. Hún
nefnist Mönguselsgjá og liggur nyrst upp úr Stóru-Sandvík. Gjáin
er ein af mörgum sem mynda sprungubelti. Jarðskorpan gliðnar
hér á miklum hrygg og jarðeldasvæði sem liggur í miðju Atlantshafi
frá suðri til norðurs. Landsig sést greinilega þegar horft er
um öxl til Mönguselsgjár eftir að komið er upp á Stampahraun.
Yfir Mönguselsgjá (ekki Tjaldstaðagjá sem er stærri og sunnar)
hafa „lafafrakka-menn,’’ úr Keflavík byggt
brú til að drýgja tekjur sínar af erlendum ferðamönnum með
því að telja þeim trú um að
þarna séu meginlandaflekar Ameríku og Evrópu
að reka hvor frá öðrum. Greinarhöfundur
er einn þeirra Hafnabúa sem hafa skömm á tiltækinu og líta á
þetta sem pretti - í skásta falli fíflagang og Suðurnesjamönnum
til vansæmdar enda hafa jarðvísindamenn bent á
og staðfest að landrekið sjálft á
þessu sprungubelti kemur ekki fram á þessum
stað heldur miklu austar (nánar tiltekið austur
í Hreppum).
Nú komum við að syðri troðningnum (7,7) sem liggur niður í
Stóru-Sandvík. Hér var melgresi sáð um 1950 til að hefta sandfok.
Eins og sjá má hefur það tekist vel. Tjörnin sem prýðir svæðið
og laðar að sjó og vaðfugla í stórum flokkum, myndaðist ekki
fyrr en melgresið hafði stöðvað fokið. Hún er því gerð af mannavöldum!
Afleiðingar hrikalegra náttúruhamfara blasa við í Stampahrauni
í suðvestri og Eldvörpum í austri. Ævagamlar heimildir segja
að árið 1000 hafi mest allt Reykjanes sokkið í sjó og Geirfuglasker
komið upp. Þá átti landið að hafa legið langt út fyrir Eldey
í norðvestur en Eldey og drangar við hana hafi áður verið fjöll
á Reykjanesskaganum. Til að girða fyrir misskilning skal aftur
ítrekað að Reykjanesskagi og Reykjanes er tvennt ólíkt þótt
skaginn dragi nafn af þessu litla nesi yst á honum.
Annálar greina frá eldsumbrotum með stuttum hléum, á og úti
fyrir Reykjanesi á 12. og 13. öld. Samkvæmt þeim hefur gosið
á Reykjanesi árið 1118, og a.m.k. 13 sinnum á 13. öld. Sagt
er að sumum eldgosum hafi fylgt miklir landskjálftar og þess
getið að svartamyrkur hafi verið um annars hábjartan dag (1226)
og að Reykjanesið hafi brunnið (1210 og 1211). Í hamförum á
fyrri hluta 13. aldar er talið að byggð hafi eyðst á Reykjanesi
en merki um hana sjást m.a. við Skjótastaði norðan Stóru-Sandvíkur.
Í annál er þess getið að 18 manns hafi farist á Reykjanesi í
landskjálfta og eldi árið 1118. Næsta lítið er vitað um sögu
Hafna á 14. og fram á síðari hluta 16. aldar eins og margra
annarra staða á landinu, m.a. vegna þess að kirkjubækur, sem
geymdar voru í Viðey, eyðilögðust í bruna. Þó munu vera til
heimildir um mikinn landsskjálfta 1389 og að 1390 hafi hálft
Reykjanesið brunnið. Til mun vera heimild um að eldur hafi komið
upp í hafi fyrir Reykjannesi 1420 og að þá hafi skotið upp landi.
Einnig er getið um eld fyrir Reykjanesi 1422 og aftur 1584.
Í annál er greint frá eldi í ,,Grindavíkurfjöllum" árið 1661
og hafi sést oft, fyrir og eftir jól, á Norðurlandi. Til er
heimild um að árið 1706 hafi komið upp eldur í sjó fyrir Reykjanesi
og einnig 1783 fyrir sunnan Geirfuglasker: Kom þá upp land sem
sökk aftur (Nýey). Síðasta gos sem minnst er á í annálum, á
eða fyrir Reykjanesi, á að hafa verið árið 1830 en þá sigu Geirfuglasker
í sjó. Síðustu eldsumbrot sem heyrst hefur um, fyrir Reykjanesi,
eiga að hafa átt sér stað í kringum 1930. Á þá að hafa gosið
á sjávarbotni nálægt Eldey.(Athygli er vakin
á því að í ljósi niðurstaðna
jarðfræðirannsókna á svæðinu,
m.a. á vegum HÍ, hafa tímasetningar eldsumbrota
verið endurskoðaðar 2005 og er stuðst við
þau ártöl hér).
Á mótum vegar að Reykjanessvita eru um 11 km frá syðri hraðahindruninni
í Kirkjuvogshverfi. Vegurinn liggur fyrst í vestur að fyrrum
Sjóefnaverksmiðjunni, síðan í norðvestur fram hjá gúanóverksmiðju
en skammt þaðan (12,4) er vinkilbeygja til vinstri á veginum
að vitanum og út að Valahnjúki. Þessar verksmiðjur eru hér vegna
jarðhita sem fæst úr borholum en þær eru með öflugustu borholum
landsins um og yfir 10 megavött hver. Spölkorn frá kröppu beygjunni
er grasi vaxinn afgirtur hóll eða fell á vinstri hönd sem nefnist
Litlafell og einnig Forsetahóll (en þennan hól
gáfu bræðurnir Ketill og Oddur Ólafssynir
frá Kalmanstjörn forsetaembættinu í
tíð Sveins Björnssonar, að hans ráði
(en ekki Hafnamenn sem þakklæti fyrir veg út
á Reykjanes eins og ég hafði áður
haldið fram og haft ákveðna heimildarmenn að)
til að forsetinn gæti aðstoðað þá
í að fá ruddan slóða út
á Reykjanes - sjá bréf Marons heitins Vilhjálmssonar
frá Merkinesi sem birt er hér aftan við greinina).
Suðaustan við Litlafell, í hvarfi frá veginum, er mjög fallegt
stórt blátt lón. Sé gengið upp á Litlafell (Forsetahól)
blasir lónið við og hverasvæði upp af því, að sunnanverðu.
Ekið er um hlað vitavarðarhússins (þar er snyrtiaðstaða fyrir
ferðafólk) og áfram út að Valahnjúki. Við strönd Reykjaness
og báðu megin nessins hafa orðið mörg og mikil sjóslys á liðinni
öld. (Greinarhöfundur hefur skrifað sögu Björgunarsveitarinnar
Eldeyjar í Höfnum. Þar er m.a. fjallað nokkuð ítarlega um stærri
sjóslys á þessu svæði. Greinin er einnig birt á þessari vefsíðu).
Við Reykjanes strandaði m.a. eitt af stærstu skipum sem strandað
hefur við Ísland, olíuskipið Clam. Það var 28. febrúar 1950.
Skipið var vélarvana eftir að hafa rekið upp í fjöru í Reykjavík
og á leið til útlanda dregið af dráttarbáti, sem það slitnaði
frá í ofsaveðri. Um borð voru 50 skipverjar. (Hvers vegna 50
manns voru um borð í vélarvana skipi sem draga átti til útlanda
af dráttarbáti bíður sagnfræðinga að rannsaka). Þarna fórust
27 manns en 23 tókst að bjarga.
Fyrsti ljósviti á Íslandi var reistur á Valahnjúki
1878. Í miklum jarðskjálftum 8-9 árum síðar hrundi úr hnjúknum
og sprungur mynduðust ofan á honum. Var þá talið að reisa yrði
vitann á öruggari stað og var þá núverandi viti á Vatnsfelli
byggður og tekinn í notkun 1908 (nefnt eftir litlu vatni/uppsprettu
sem er norðan þess. Reyndar eru þeir til sem
fullyrða að heitið Vatnsfell sé dregið
af eimingartækjum sem þar voru sett upp og áttu
að sjá vitavarðarhúsinu fyrir drykkjarvatni
úr eimuðum sjó en sem ekki reyndist svo þörf
fyrir). Annar viti, minni, var reistur sunnar á sk. Austurnefi
og er ástæðan sú að lítið fell, sem nefnist Skálarfell,
skyggir á ljósið frá stóra vitanum á nokkru svæði þegar siglt
er úr suðri. Hóllinn sem er á móti Vatnsfelli
og er á vinstri hönd þegar ekið er fram
hjá vitavarðarhúsinu á leið út
að Valahjúk nefnist Bæjarfell. Ljósmynd:
Jón Orri Leósson.
Austan Reykjanessvita er mikið hverasvæði. Liggur troðningur
að því m.a. frá vitaveginum. Af mörgum hverum á svæðinu er einn
áberandi stærstur. Sá nefnist Gunna eða Gunnuhver og er í kísilhóli
sunnarlega á svæðinu. Þjóðsaga er um nafn hversins: Guðrún hét
grimm fordæða sem gekk aftur og ,,lék menn grátt, reið húsum
og fældi fénað". Þar kom að leitað var til kunnáttusams prests
til að koma draugnum fyrir. Hann fékk draugnum bandhnykil og
lét hann halda í endann á bandinu. Þegar hnykillinn rann neyddist
draugsi til að elta því hann gat ekki sleppt. Hnykillinn rann
í hverinn og draugurinn Gunna á eftir. Síðan hefur ekki orðið
vart við Gunnu. Þjóðsagan segir að presturinn hafi verið Sr.
Eiríkur Magnússon í Vogsósum (1638-1716) uppnefndur Vogsósagráni
og sagður fjölkunnugur.
NIÐURLAG
Mörkin á milli gamla Hafnahrepps (nú Reykjanessbæjar) og Grindavíkur
liggja á Reykjanesi í línu frá tindi Sýrfells í þúfu í Valbjargargjá
strax sunnan Valahnjúks og þaðan í kamb Valahnjúksmalar. (Eftir
þinglýstu skjali nr. 240479 dags. 16/1/79) Ástæða er til að
geta þess að í þessari grein er stuðst við upplýsingar staðfróðra
heimamanna í Höfnum um örnefni. Mest munar þar um örnefnasafn
og lýsingu Hinriks í Merkinesi á staðháttum í gamla Hafnahreppi
sem hann vann fyrir Örnefnastofnun 1978. Á nokkrum stöðum eru
önnur heiti notuð á sumum kortum Landmælinga ríkisins en í þessari
grein. Þau eru eftirfarandi: Á korti stendur Valahnjúkar. Í
Höfnum er aðeins talað um einn Valahnjúk. Á korti eru 5 Stampar
sagðir í Stampahrauni. Í Höfnum eru 3 gígar næst vegi nr 425
nefndir Stampar. Þeir tveir sem eru sunnar á nesinu nefnast
Eldborg grynnri og Eldborg dýpri og þar er Eldborgahraun. Á
korti stendur Eldvarpahraun. Í Höfnum er talað um Eldvörp á
þeim stað. Norðarlega upp af Hafnabergi er hóll sem nefndur
er Berghóll á korti. Í Höfnum heitir þessi hóll Bjarghóll (hann
er við Sigið (á Siginu) þar sem sigið var í bjargið). Á korti
er hluti strandarinnar undir Valahnjúki nefnd Miðgarðamöl. Í
Höfnum heitir þessi staður Valahnjúksmöl (eins og er á a.m.k.
einu kortanna í mkv. 1:100 000). Gjáin sem gengur upp úr Stóru
Sandvík (sú sem hefur verið brúuð við hlið vegarins!) nefnist
Mönguselsgjá (eftir Möngu frá Kalmanstjörn sem var selsstúlka
fyrrum en ummerki selsins er að finna austarlega í gjánni).
Þessi gjá hefur ranglega verið nefnd Tjaldstæðagjá (svo)
í fréttatilkynningum frá Ferðamálaskrifstofu Reykjanessbæjar.
Rétt heiti er Tjaldstaðagjá og er hún mun breiðari
og liggur spölkorn sunnar en Mönguselsgjá.
Grein þessi var upphaflega skrifuð
1990. Hún birtist í tímaritinu Áföngum
1991. Hér birtist greinin uppfærð 2008 með
ýmsum smærri lagfæringum.
-------------------------------------------------------
Bréf frá Ástralíu:
Cooktown 15.3.04
Blessaður Leó!
Þú ert kannski hálfundrandi á að
fá bréf á íslensku frá Ástralíu.
Í eina tíð hét ég Maron í
Merkinesi, fæddur þar og uppalinn.
Ástæðan fyrir þessu bréfkorni
er Leiðarlýsing þín um Hafnir. Ég
er þér sammála um flest eins og t.d. ,,skrímslið"
en hugmynd þín um Forsetahólinn er alröng.
Mundu að ég þekkti Kedda Ólafs* frá
barnæsku. Sagan er sú (beint frá Kedda)
að hann var búinn að klára allan sandinn
í Hundadalnum og vantaði leið suður eftir.
Hann (Keddi) og Oddur voru búnir að ræða
við Vegamálastjóra, ýmsa ráðherra
og embættismenn um akfæra braut svo hægt væri
að koma liði og tækjum nálægt strandstað
en ekkert gekk; þeir vísuðu hver á annan,
eins og embættismanna er vandi, þangað til hraut
út úr Kedda: ,,Andskotinn, - við verðum
víst að tala við forsetann sjálfan"!
Oddur þagði smástund og svaraði svo: ,,Já,
við erum búnir að tala við alla aðra."
Þeir tóku strikið út á Álftanes
og knúðu dyra á Bessastöðum. Sveinn
Björnsson tók vingjarnlega á móti
þeim og hlustaði á mál þeirra.
(Oddur var talsmaðurinn). Forsetinn íhugaði málið
um stund en sagði svo: ,,Já, þetta er greinilega
ábyrgðarmál en sjálfur get ég
ekkert gert, ég er bara forseti. Skiljið þetta
eftir hjá mér og ég skal athuga hvort ég
eigi ekki hönk upp í bakið á einhverjum
þessarra svokölluðu ráðamanna."
Stuttur tími leið þangað til forsetinn
hringdi í Odd á Reykjalundi og sagði honum
,,það er engin leið að fá neitt af
viti frá þessum pólitískusum, einfaldasta
bakferlið er að þið gefið forsetaembættinu
sumarbústaðarland á Reykjanesi." Bræðurnir
voru til í það og gáfu hólinn,
sem nú er kallaður ,,Forsetahóll". Það
var góður slóði frá Kistu til vitans
en hin hraunin þurfti að ryðja. Eftir að embættið
hafði þegið gjöfina gat Sveinn forseti farið
fram á að slóðinn yrði ruddur. Vegurinn
kom nokkrum árum seinna og vann ég við hann,
þrettán ára að aldri, en það
er allt önnur saga.
Sem sagt, forseti fékk hólinn í gegn um
,,bakdyramakk" en fékk hann ekki í þakklætisskyni.
Kveðjur,
Ron
* Innskot LMJ: Keddi er Ketill Ólafsson frá Kalmanstjörn
sem lengi bjó í Kalmanstungu í Höfnum.
Oddur er Oddur Ólafsson frá Kalmanstjörn,
bróðir Ketils og lengi yfirlæknir á
Reykjalundi.
Fleiri
frásagnir (m.a. saga risaskipsins Jamestown
sem strandaði í Höfnum 1881, saga Slysavarnadeildarinnar
Eldeyjar o.fl.)
Til
aðalsíðu Vefsíðu Leós
Ýmsar
skoðanir sem ekki er að finna í fjölmiðlum
Netfang
höfundar
|
|
|