(Greinin var skrifuð í nóvember 1991 í tilefni af því að liðin voru 60 ár frá stofnun Slysavarnardeildar SVFÍ Eldeyjar í Höfnum. Greinin birtist í Tímaritinu Faxa 1991).

Saga slysavarnadeildarinnar Eldeyjar í Höfnum

Leó M. Jónsson skráði.

© Copyright: Leó M. Jónsson. Öll réttindi áskilin.

Sunnudaginn 6 desember 1931 söfnuðust á þriðja tug manna saman á fundi í skólahúsi Hafnahrepps. Umræðuefnið var stofnun slysavarnadeildar fyrir Hafnahrepp. Samþykkt var að stofna deildina og ákveðið að fundurinn væri stofnfundur hennar. Á fundinum skrifuðu sig á lista, sem stofn- og ársfélagar, 19 karlar og 2 konur. Var síðan rætt um heiti deildarinnar. Var ákveðið að hún skyldi heita Eldey.

Stjórn var kosin og völdust í hana eftirtaldir: Magnús Ketilsson útvegsbóndi Bakka, formaður. Ólafur Ormsson bóndi Hjalla, ritari. Einar Magnússon útvegsbóndi Vesturhúsi, féhirðir. Þá las Ólafur Ketilsson hreppstjóri upp bréf frá erindreka Slysavarnafélags Ísands, Jóni Bergsveinssyni, þess efnis að deildinni byðist ódýrari slysatrygging fyrir meðlimi sína en þeir hafi átt völ á hjá flestum tryggingafélögum fram að því, eins og sagt er í fundargerð. Slysavarnafélagið, sem hafði verið stofnað 3 árum áður (29/1/1928), hafði náð samningum við tryggingafélag í London um vátryggingu sem þýddi að 10 þúsund króna bætur greiddust vátryggingartaka sem drukknaði. Var upphæðin sú sama fyrir konur sem karla, aldrað fólk sem ungt en með þeim skilmálum að félagið greiddi félögum SVFÍ og deilda þess aldrei meira en 10 þúsund sterlingspund samanlagt á einu ári en það voru þá um 220 þúsund krónur. Var þessi vátrygging talin hagstæð en bundin því skilyrði að sem flestir félagsmennn keyptu hana og myndi þá ársiðgjaldið ekki fara yfir 25 krónur á mann. Bréf SVFÍ um þetta mál er dagsett 13. nóvember 1931 Í fundargerð Ólafs Ormssonar af stofnfundinum er sagt að nokkrar umræður hefðu orðið um málið, engar ákvarðanir verið teknar en stjórninni falið að leita frekari undirtekta hjá meðlimum sveitarinnar og svara hið fyrsta.

Eftir að samþykkt var að starfssvæði sveitarinnar Eldeyjar skyldi vera Hafnahreppur var stofnfundi slitið. Þrír stofnfundarmenn eru enn á lífi (nóv. 1991). Þeir eru Vilhjálmur Magnússon Brautarhóli, Ketill Ólafsson Kalmanstungu (nú á Garðvangi) og Eva Ólafsdóttir Óslandi (nú á Reykjalundi).

VÁTRYGGING OG KREPPA

Árið 1931 mun gengi breska sterlingpundsins hafa verið 22 krónur. (þ.e. 0,22 nýkrónur). Tímakaup samkvæmt lágmarkstaxta Dagsbrúnar var þetta ár 1,36 krónur. Óslægður þorskur kostaði í fiskbúðum í Reykjavík 0,43 kr að meðaltali hvert kg árið 1930 en lækkaði í 0,28 kr. 1931 og í 0,22 kr. 1932. Kaup fiskimanna hefur því lækkað talsvert en um þetta sama leyti herjar ,,Kreppan" á í landbúnaðinum; lambsverðið, sem verið hafði 20 kr um 1930, féll niður í 8-10 kr. 1932 og flestir bændur landsins voru gjaldþrota í bókstaflegri merkingu. Var Kreppulánasjóður settur á fót til að koma í veg fyrir algjöra ringulreið. Árstillag stofnenda slysavarnadeildarinnar Eldeyjar, fyrsta starfsárið, var 2 kr. á karlmann en konur borguðu 1 kr. Félagsgjöld deildarinnar voru því 48 krónur um áramótin 1930/31 og hefur stærstur hluti þeirra verið sendur SVFÍ eins og vera bar. Á gömlum reikningum deildarinnar, sem varðveittir eru, sést að ársiðgjöldin 1932 voru 38 kr. og var sú upphæð send SVFÍ.

Ekki hefur vátryggingin selst vel því 14 febrúar 1932 skrifar Ólafur Ormsson, ritari Eldeyjar, Jóni Bergsveinssyni, erindreka SVFÍ, og segir menn mjög óákveðna í sambandi við vátrygginguna og ,,þó býst ég við að við megum fullyrða að ekki verði nein þátttaka að þessu sinni og veldur því áreiðanlega mest fjárhagserfiðleikar manna sem eru svo almennir."

BJÖRGUNARTÆKI - BJÖRGUNARSTÖÐ

Í framhaldi af stofnun slysavarnardeildarinnar Eldeyjar voru Hafnir skráðar sem staður með björgunarstöð og tilheyrandi búnað og, samkvæmt bréfi frá SVFÍ frá 27/2 1932, fór formleg afhending björgunartækjanna fram þann 24. janúar 1931. Fyrir misskilning mun sú dagsetning hafa verið skráð sem stofndagur sveitarinnar í fyrstu Árbókum félagsins. Jón Bergsveinsson minnist m.a. á þetta í bréfi til Eldeyjar, dags. 20/10 1937, í tilefni undirbúnings 10 ára afmælis SVFÍ og býðst til að leiðrétta dagsetninguna. Í desember 1930 hafði hinn ötuli erindreki SVFÍ sent Ólafi Ketilssyni hreppstjóra í Höfnum svohljóðandi bréf dagsett 2. des. 1930: ,,Samkvæmt umtali sendi ég þér í dag með flutningabíl línubyssu og önnur björgunartæki samkvæmt meðfylgjandi lista, sem gerður er í tveimur eintökum og vil ég biðja þig um að endursenda mér annað þeirra undirritað þegar þú hefur athugað hlutina og sannfært þig um að allt sé með sem talið er á listanum. Það var meiningin mín að koma og reyna að stofna deild í Slysavarnafélaginu í Höfnum, og sýna mönnum um leið hvernig ætti að nota björgunarstólinn og tækin, en ég á að fara til Vestmannaeyja á morgun til þess að afhenda Eyjamönnum björgunarbátinn sem félagið hefur fengið þangað. En þó ekki geti orðið af því að ég komi í þetta skipti, vona ég að ekki líði langt þangað til ég kem suður eftir. Þangað til bið ég þig að geyma þessi tæki fyrir okkur og er að sjálfsögðu meiningin að nota þau ef skipsstrand yrði þarna suðurfrá og þessi tæki gætu komið að notum."

Listinn yfir þessi fyrstu björgunartæki SVFÍ í Höfnum er svohljóðandi: 1. Kassi með 60 faðma langri 3" réttsnúinni manillatrossu með kós, klúða og handfangi. 2. Kassi með 120 faðma langri rangsnúinni 1,5" manillatrossu með sigurnagla. 3. Thalía með tvískorinni sporðablokk og einskorinni blokk með krók. 4. Halablokk. 5. Tvær fjalir með áritun. 6. Þrífótur úr járni. 7. Kastblokk úr járni. 8. Björgunarstóll. 9. Björgunarvesti. 10. Línubyssa með fljótandi pílum og öðru sem henni tilheyrir samkvæmt prentuðum lista. Af þessum gögnum sést að björgunartækin höfðu verið tiltæk í Höfnum í rúmt ár þegar slysavarnadeildin er formlega stofnuð.

FYRSTI ÁRATUGUR ELDEYJAR

Talsverðar bréfaskriftir fóru á milli þeirra Eldeyjarmanna og Jóns Bergsveinssonar hjá SVFÍ frá stofnun deildarinnar 1931 og á næstu árum. Af þeim má ráða að bæst hafi við björgunarbúnað deildarinnar, m.a. er hún beðin að sækja sérstakan kassa undir líflínu, sem hún eigi í Reykjavík, snemma á árinu 1936 og ítrekað ári síðar. Á bréfi af því tilefni (1936) kemur fram að Jóni þyki vænt um að heyra ,,að þið eruð að hugsa um að sýna sjónleik á vertíðinni, því vonandi gefur það félaginu auknar tekjur." Þessi sjónleikur, sem nefndist ,,Í misgripum", var í gangi á vertíðinni 1938. Hann hefur greinilega tekist vel því á aðalfundi deildarinnar 1939 var ákveðið að endurtaka hann. Slysavarnafélagið var fjárþurfi á þessum árum eins og síðar enda mikill kostnaður því samfara að koma upp björgunarbúnaði vítt og breitt um landið, kaupa björgunarskútu og annan búnað til björgunarstarfa. Frá Höfnum bárust árlega upphæðir, misstórar, en þær sýna að fjáröflunin hefur verið einn af þáttunum í starfsemi deildarinnar allar götur síðan eins og hjá öðrum slysavarnadeildum á landinu.

Á aðalfundi í febrúar 1940 er greint frá því að deildin hafi komið fyrir bjarghring og krókstjaka á Kirkjuvogsbryggju (gamla bryggjan sem nú er að baki Sæfiskasafninu, áður frystihúsinu, næst Kotvogi) sem komið geti að góðum notum ef slys bæri að höndum. Árið 1940 greiða 37 félagar ársgjald til Eldeyjar, samtals 61 kr. Björgunartæki deildarinnar voru nokkuð dreifð á þessum árum og oft rætt um það á fundum að nauðsynlegt væri að koma þeim í geymslu á einum góðum stað.

ÖNNUR KREPPA

Eftirstríðsárin voru Hafnahreppi erfið. Stríðsgróði og Marshall-aðstoðin frá Bandaríkjunum gerðu það að verkum að meirihluti vinnandi manna flutti úr hreppnum, til Keflavíkur, Reykjavíkur og annarra staða til að vinna við virkjanir, áburðarverksmiðju, síldarverksmiðjur og aðrar stórframkvæmdir. Félagsleg starfsemi lá niðri í hreppnum að mestu leyt síðari helming 5. áratugarins og þar með talin starfsemi slysavarnardeildarinnar þótt björgunartækin væru til staðar og án efa hægt að safna mönnum í útköll. Svo er það síðla árs 1949 að menn ákváðu að nauðsynlegt væri að taka öryggismálin fastari tökum: Undir forystu Vilhjálms Magnússonar á Brautarhóli var slysavarnadeildin Eldey endurreist og starfaði upp frá því óslitið eftir því sem íbúum sveitarfélagsins hefur fjölgað smám saman á nýjan leik (uns hún var sameinuð Björgunarsveitinni Suðurnesjum í Keflavík 1999).

ERFIÐAR AÐSTÆÐUR

Á aðalfundinum 27. nóvember 1949 var samþykkt að skora á SVFÍ að beita sér fyrir því við Alþingi og ríkisstjórn að lagður yrði vegur frá Kalmanstjörn og út á Reykjanes þannig að björgunarsveit úr Höfnum gæti aðstoðað björgunarsveit úr Grindavík ef slys bæri að höndum á því svæði. Vegur lá frá Grindavík út að Reykjanesvita. Vegurinn suður í Hafnir frá Njarðvík var slæmur, með alræmdar snjóakistur hér og þar og frá Kirkjuvogshverfi út að Kalmanstjörn mátti heita að vegurinn væri nánast skurður sem fylltist oft af snjó á vetrum og lengra náði hann ekki á þeim tíma. SVFÍ hafði skömmu fyrir 1950 komið fyrir björgunarbúnaði í Reykjanesvita og var haft eftirlit með honum, að sögn Vilhjálms Magnússonar, þótt vitinn hafi ekki verið á skrá sem björgunarstöð á þeim tíma. Sá búnaður var síðar aukinn og endurbættur (1966).

Þegar eitt stærsta skip, sem strandað hefur við Ísland, olíuskipið Clam, fór upp í klettana sunnan við Valahnjúk á Reykjanesi, að morgni 28 febrúar 1950, drukknuðu 27 sjómenn. Björgunarsveit úr Grindavík tókst með harðfylgi að bjarga 23 mönnum. Björgunarsveitarmenn úr Höfnum komust ekki til hjálpar vegna þess að enginn vegur hafði ekki enn verið lagður út á Reykjanes sunnan Kalmanstjarnar. Sjálfvirkur sími kom ekki í Hafnir fyrr en seint á 8. áratugnum; fram að því var símstöðin opin á ákveðnum tímum dags eins og tíðkaðist víða annars staðar á landinu og nefndist kerfið ,,sveitasími."

Í marsmánuði 1955 strandaði togarinn Jón Baldvinsson undir svörtum hamravegg Reykjaness. Svo giftusamlega tókst til að björgunarsveitarmönnum úr Grindavík tókst að bjarga allri áhöfninni. Enn vantaði veginn úr Höfnum, en um 3 km styttri leið er út á Valahnjúk á Reykjanesi úr Höfnum en úr Grindavík. Í bók Jónasar Guðmundssonar ,,Togaramaðurinn Guðmundur Halldór" er áhrifarík lýsing á þessu strandi og því hvernig einstaklingur, bjargarlaus um borð í strönduðu skipi, og sem veit að um líf eða dauða er að tefla, sér allt í einu ljós frá bílum björgunarsveitarmanna birtast uppi á bjargbrúninni í sortanum framundan. Guðmundur Halldór (faðir Guðmundar ,,Jaka" Guðmundssonar) var einn af skipverjum á bv. Jóni Baldvinssyni.

Á árunum fram yfir 1980 varð þessi óupphitaði braggi að duga sem geymsla fyrir björgunarsveitarbílinn. Allan annan búnað varð að geyma á háaloftum og í geymslum í íbúðarhúsum i þorpinu til þess að hann skemmdist ekki vegna raka og kulda. Fyrir aftan bílinn stendur Guðmundur Brynjólfsson í Bræðraborg sem lengi var einn af forssvarsmönnum Eldeyjar.

Við erfiðar aðstæður getur skipt miklu máli að nægur búnaður, mannafli og tæki séu til staðar þegar alvarleg slys verða, hvort sem er á sjó eða landi. Samgöngur, samgöngu- og fjarskiptatæki geta ráðið því hvort tekst að koma nægilega fjölmennu björgunarliði á staðinn - og oft þola verkin enga bið. Undan Reykjanesi er fjölfarnasta siglingaleið við Ísland, veður válynd og straumasamt. Yfir Reykjanesskaga fer stærstur hluti farþegaflugs til og frá landinu og Reykjanesfólkvangur verður vinsælla útivistarsvæði með hverju árinu en þar leynast víða hættur. Þótt útgerð sé nú (1991) með öðru sniði í Höfnum, því nú er einungis róið úr Kirkjuvogshverfi, er enn þörf fyrir björgunarsveitarbúnað í Höfnum - ekki síst í ljósi þess að 9 km eru úr Njarðvík út í Hafnir.

BREYTTIR TÍMAR

Nú (1991) er uppbyggður vegur með bundið slitlag frá Njarðvík suður í Hafnir. Vegurinn, sem lagður var suður á Reykjanes frá Kalmanstjörn sumarið 1957, var færður til og byggður upp á miðjum 9. áratugnum þannig að varla festir á snjó á veginum frá Kirkjuvogshverfi og út að Sjóefnavinnslunni á Reykjanesi. Nú (1991) er sjálfvirk símstöð í Höfnum byggð á nýjustu tækni og Björgunarsveitin Eldey hefur yfir ágætum fjarskiptatækjum að ráða. Fyrsti björgunarsveitarbíll á Íslandi var keyptur af Eldey árið 1966. Hann er af gerðinni Dodge Power Wagon af árgerð 1957 og er enn í góðu lagi; firnakröftugt tæki. (Þessi bíll er nú á tækjasafni SVFÍ í Sandgerði eftir að SVFÍ-deildin Eldey var sameinuð Björgunarsveitinni Suðurnesjum 1999).

Dodge Power Wagoon 1957. Þennan bíl keypti Eldey af Sölunefnd varnarliðseigna 1966. Þessi bíll var fyrsti sérútbúni björgunarsveitarbíll í eigu Slysavarnadeildar. Þetta var firna öflugt tæki. Bíllinn er nú á safni SVFÍ í Sandgerði.

Framan af var deildin í vandræðum með geymslu fyrir bílinn en eignaðist 1977 brunarústir af bragga sem félagsmenn gerðu upp og notuðu þar til nýtt hús var reist árið 1986. Við byggingu nýja hússins naut deildin velvilja og fjárhagsstuðnings fjölda fyrirtækja, samtaka, félaga og einstaklinga á Suðurnesjum og víðar. Húsið stendur á lóðinni nr. 17 við Nesveg og var allt í senn, bíla- og tækjageymsla og aðstaða slysavarnadeildarinnar.

Húsið sem félagar í Eldey reistu við Nesveg 17 í Höfnum gegndi hlutverki björgunarstöðvar og tækjageymslu. Í forgrunni er eitt af ankerunum úr seglskipinu Jamestown sem strandaði í Ósum 1881.

VERKASKIPTING

Slysavarnadeildin Eldey starfar (1991) í þremur tengdum deildum. Aðaldeildin sér um rekstur starfseminnar og samskipti við SVFÍ og aðrar deildir þess á landinu. Kvennadeild Eldeyjar hefur borið hitann og þungann af fjáröflunarstarfinu, sem er og verður að vera látlaust. Aðaltekjulind sveitarinnar hefur verið flugeldasala um hver áramót. Björgunarsveitin er síðan sérstök deild með sérstaka stjórn.

FORMENN ELDEYJAR

Formenn Slysavarnadeildarinnar Eldeyjar frá stofnun hennar hafa verið þessir:

Magnús Ketilsson Bakka 1930 - 1937.

Þorbjörg Gísladóttir Garðbæ 1938 - 1940.

Magnús Þórðarson Höfn 1941 - 1949.

Vilhjálmur Magnússon Brautarhóli 1949-1965.

Jón Borgarson Jaðri 1965 - 1990.

Jóhann Sigurbergsson Grund 1990 - 1991.

Jón Borgarson 1991-1999.

Björgunarstjórar, þ.e. formenn björgunarsveitar Eldeyjar, hafa verið:

Magnús Ketilsson Bakka 1940 - 1949.

Vilhjálmur Magnússon Brautarhóli 1949 - 1976.

Þóroddur Vilhjálmsson Merkinesi 1976 - 1979.

Sigurður Ólafsson 1979- 1982.

Guðmundur Brynjólfsson Bræðraborg 1982 - 1985.

Jón Borgarsson Jaðri 1985 - 1988.

Jóhann Sigurbergsson Grund 1988 - 1990.

Hlynur Kristjánsson 1990 - 1994.

Ásgeir Svan Vagnsson 1994 -1999.

BJÖRGUNARSTÖRF

Ekki eru tök á því að telja hér upp nema brot af þeim útköllum þar sem Björgunarsveitin Eldey hefur komið við sögu:

- 1. mars 1940 strandaði vélbáturinn Kristján frá Sandgerði í Skiptivík rétt sunnan við Merkines eftir sögulegan hrakning. Björgunarsveitin Eldey bjargaði allri áhöfninni.

- 6. febrúar 1953 strandaði vélbáturinn Drífa frá Reykjavík á skeri utan við Kalmanstjörn. Björgunarsveitarmenn úr Eldey voru snöggir á staðinn og voru hröð handtök við björgunarstarfið enda fór veður versnandi. Tókst að bjarga öllum skipverjum. Örskammri stund síðar hvolfdi Drífu á skerinu og brotnaði báturinn í spón.

- 25. ágúst 1965 strandaði vélbáturinn Þorbjörn frá Reykjavík við Kinnaberg, sem er nokkurn spöl norðan við Reykjanesvita. Af ýmsum ástæðum, sumum óskiljanlegum, bárust boð til björgunarsveitarmanna mjög seint. En strax og þau bárust voru menn frá Eldey komnir á staðinn eftir skamma stund. Mjög hvasst var og var aðeins einn maður eftir á lífi um borð í bátnum. Honum var bjargað á skömmum tíma. Ýmis eftirmál urðu vegna þessa slyss, m.a. rannsókn á því hvers vegna svo illa gekk að koma boðum til björgunarsveitanna í Höfnum og Grindavík.

- 19. janúar 1966 strandaði 500 tonna hollenskt flutningaskip á sk. Standi VNV af Reykjanesi. Aftakaveður var á þessum slóðum og þungur sjór. SVFÍ hafði samband við Björgunarsveitina Eldey og voru menn beðnir að gera sig klára enda talið að styst væri úr Höfnum á strandsstað. Áður en björgunarsveitin lagði af stað gerðist það ótrúlega að skipið losnaði af sjálfsdáðum og reyndist ekki meira skemmt en svo að áhöfninni tókst að sigla því til Reykjavíkur. Þess var sérstaklega getið í dagblöðum hve skjót viðbrögð björgunarsveitarinnar Eldeyjar hefðu verið en hún mun hafa verið tilbúin til að halda á staðinn með allan búnað klárann einungis 10 mínútum eftir að menn höfðu verið ræstir út.

- 14. febrúar 1970 strandaði vélbáturinn Sigurbergur frá Reykjavík utan við Eyri skammt sunnan við Kalmanstjörn. Björgunarsveitin Eldey var fljót á staðinn og skaut línu út í bátinn. Voru mennirnir 6 dregnir í land og tók björgun þeirra einungis um hálfa klst.

- 26. mars 1972 hvarf maður úr Höfnum. Björgunarsveitin skipulagði umfangsmikla leit sem stóð lengi en bar ekki árangur. - 11. maí 1978 fórst trillubáturinn Hákon frá Höfnum. Björgunarsveitin Eldey skipulagði og hóf þegar umfangsmikla leit. Mikið brak fannst rekið úr bátnum en leitin að bátsverjanum bar ekki árangur. Lík hans fannst rekið 4. júní.

- Á árinu 1982 var björgunarsveitin Eldey kölluð út til að leita að konu sem hafði orðið viðskila við samfylgdarfólk á Hafnabergi þegar þoka skall á. Björgunarmenn fundu konuna eftir nokkurra klst. leit. Hún hafði brugðist rétt við og látið fyrir berast í hlaðinni réttartóft skammt frá á Hafnabergi. - Þá má geta þess að björgunarsveitarmenn úr Höfnum unnu sem sjálfboðaliðar við að afferma báta frá Vestmannaeyjum í Keflavíkurhöfn að kvöldi 27. janúar 1973. Síðar fóru menn frá Höfnum til Vestmannaeyja og unnu þar við búslóðaflutninga, mokstur af þökum og annað sem þurfti að gera vegna náttúruhamfaranna þar.

Helstu heimildir: (þessi grein er skrifuð í nóvember 1991):

- Stofnfundargerð Slysavarnadeildarinnar Eldeyjar og bréfasafn sem er í vörslu Slysavarnafélags Íslands.

- Gömul fundargerðarbók Slysavarnadeildarinnar Eldeyjar sem var í vörslu hreppstjóra Hafnahrepps ásamt bréfasafni.

- Ársskýrslur deildarinnar til SVFÍ og uppgjör (nokkuð margar skýrslur vantar frá 5. og 6. áratugnum).

- Ársreikningar Slysavarnadeildarinnar Eldeyjar fyrir árin 1964- 1977 og 1985-1988.

- Greinargerðir í skjalasafni deildarinnar varðandi fjáröflun vegna húsbyggingar ásamt skrá yfir fjárframlög og styrki.

- Viðtöl við fyrrverandi formenn deildarinnar, Vilhjálm Magnússon og Jón Borgarsson.

- Tölfræðihandbókin, II, 40. útg. Hagstofa Ísands 1967. (,,Lágmarksdagvinnutímakaup verkamannafélagsins Dagsbrúnar í Reykjavík 1906-1966." Tafla 249 á bls. 302. og ,,Smásöluverð í aurum á nokkrum neyzluvörum í Reykjavík í október 1914-1965." Tafla 240 á bls. 286).

- Upplýsingar um lambsverð árin 1930, 1931 og 1932 eru fengnar úr bók Gylfa Gröndal: ,,Ég hef lifað mér til gamans." sem er ævisaga Björns Pálssonar bónda og alþingismanns á Löngumýri.

Vefsíða Leós: Aðalsíða

Fleiri frásagnir