|
Citroën ,,Traction avant" Eftir Leó M. Jónsson vélatæknifræðing © Citroën bílar voru strax árið 1919 feti framar í tæknilegu tilliti. Árið 1934 voru keppinautarnir einfaldlega mátaðir með bíl sem var áratugum á undan öðrum hvað varðaði tækni og aksturseiginleika. André Citroën fæddist í París 5. febrúar 1878. Foreldrar hans voru efnafólk af hollenskum gyðingaættum sem rak verslun með gimsteina. Þau misstu aleiguna í kjölfar flókins svindlmáls. Þegar André var 6 ára, árið 1884, lést móðir hans og faðir hans fyrirfór sér nokkrum dögum síðar. André Citroën ólst upp hjá efnuðum ættingjum. Að loknum framhaldsskóla fór hann til náms við Ecole Polytechnique og lauk prófi í vélatæknifræði 23 ára gamall árið 1901. Þá lá leið hans til Póllands þar sem hann vann ýmis tæknistörf en þar keypti hann leyfi af frænda sínum til að framleiða tannhjól úr tré með v‑laga tönnum (reyndar á hvolfi eins og A án þverslár) sem juku endingu þeirra. Hann stofnaði, ásamt öðrum, vélaverksmiðju í París sem hann nefndi Citroën Gear Company. Það fyrirtæki var orðið þekkt í Evrópu um 1910 og á meðal þeirra gíra sem það framleiddi var stýrisvélin í risaskipinu Titanic.
Lögun tannanna í gírum Citroën, eins og öfugt V í átaksstefnuna, gerði það að verkum að þeir urðu hljóðlátari, mýkri og entust lengur. Þessi lögun tannanna, en henni er stundumlíkt við beinabyggingu síldarinnar, nefnist ,,Chevron" á ensku. Merki Citroën, tvö öfug V í lóðréttri röð, á rætur sínar að rekja til lögun tannhjólanna sem komu fótunum undir fyrirtækið. Árið 1992 kom út í Frakklandi ævisaga þessa merka manns. Hún nefnist ,,André Citroën" og er, enn sem komið er (1992), einungis til á frönsku. Bókin, en hún er í vönduðu bandi og prýdd mörgum athyglisverðum myndum, er eftir Jacques Wolgensinger, sem stjórnaði kynningardeild Citroën um 30 ára skeið. Frumkvöðull í Evrópu Vorið 1909 hófst fjöldaframleiðsla á T‑Ford í Bandaríkjunum en Ford hafði þá haft umboðsmann í Frakklandi í tæp 2 ár. Þótt fáir Ford seldust í Frakklandi vegna innflutningshafta var lífleg sala í nágrannalöndum t.d. í Bretlandi. Hróður Henry Fordssem tæknisnillings barst um víða veröld og í Frakklandi jókst sala T‑Fordsins strax og samsetningarverksmiðja hafði verið sett á laggirnar í Bordeaux 1916. Hjá vélaverksmiðju Citroën í París höfðu bílvélar verið framleiddar í nokkrum mæli eftir að fyrirtækinu var breytt í hlutafélag og stækkað árið 1911. André Citroën hafði gert sér ferð til Bandaríkjanna 1912 þar sem hann skoðaði m.a. Ford verksmiðjurnar og kynnti sér fjöldaframleiðsluna. Sú kunnátta nýttist m.a. við framleiðslu Citroën á hergögnum í fyrri heimstyrjöldinni en að henni lokinni var stórri hergagnaverksmiðju Citroën breytt í bílaverksmiðju. André Citroën var staðráðinn í að fjöldaframleiða bíla í Frakklandi á sama hátt og Ford gerði í Bandaríkjunum. Í fyrstu var hlegið að þessum hugmyndum; stéttaskiptingin í Frakklandi var slík að á meðal forréttindahópa, en til þeirra töldust sk. ráðamenn, var sú skoðun ríkjandi að ,,almenningur" hefði ekkert við bíla að gera.André lét úrtölur eins og vind um eyrun þjóta. Ættartengsl öfluðu honum sambanda við fjársterka aðila sem voru sammála honum um að markaður væri fyrir fjöldaframleidda bíla í Frakklandi engu síður en í Bandaríkjunum og Bretlandi en þar seldust T‑Ford í þúsundatali. Fyrstu bílarnir Type A nefndist Sítróninn sem rann af færibandinu árið 1919: Fyrsti bíllinn sem var samsettur að öllu leyti á færibandi. Bíllinn var búinn akstursljósum og rafmagnsstartara sem þá þótti merkilegt. Í árslok 1920 höfðu rúmlega 10 þúsund bílar verið framleiddir en það var meiri framleiðsla en nokkur annar evrópskur framleiðandi gat státað af . Tveimur árum síðar höfðu 150 þúsund ódýrir Citroën bílar af þessari gerð selst og þar með hafði André Citroën sýnt að hann hafði rétt fyrir sér.Næstir í röðinni (1925) voru einnig merkilegir Citroën-bílar, en þeir voru fyrstu bílar sem voru með yfirbyggingu að öllu leyti úr stáli. Fram að því var tré notað, í meiri eða minna mæli, til styrkingar og þak bílanna yfirleitt klætt með striga. Bílarnir nefndust B10 og B12. 250 stórar stálfergjur, sem keyptar voru frá Bandaríkjunum, gerðu kleift að kaldforma hluta yfirbyggingarinnar sem síðan var soðin og skrúfuð saman. Árið 1927 störfuðu 35 þúsund manns í verksmiðjum Citroën sem framleiddu 400 bíla á dag. Citroën var fyrstur framleiðenda til þess að mála bíla með nitrósellulósalakki sem jók afköstin vegna þess hve það var fljótt að þorna. Ári síðar var markaðshlutdeild fyrirtækisins orðin 36% í Frakklandi. Stofnað hafði verið dótturfyrirtæki í Slough í Bretlandi 1923. Bílaframleiðsla hófst þar árið 1926 og stóð óslitið til ársins 1965. Brátt voru starfandi Citroën-verksmiðjur í Þýskalandi, Austurríki og á Ítalíu.Á meðal ódýrra og vinsælla Citroën bíla um 1930 voru sk. C‑týpur; 4C, 5C og 6C (einnig nefndir 4CV, 5CV og 6CV). Með kaupum á bandarískum framleiðslutækjum gat Citroën sett fyrstu bílana með 6 strokka vél á markaðinn 1928 auk hraðskreiðs 1,8 tonna sendibíls. Árið 1932 keypti Citroën réttindi af Chrysler til að nota sk. fljótandi vélarfestingar og hálfsamhæfðan gírkassa með fríhjólun, sem hafður var í C4 og C6 bílunum en þá var sambærilegan búnað einungis að finna í miklu dýrari bílum. Það sem vakti mesta athygli á Citroën um þetta leiti (1933) var þegar bíll af gerðinni C8 (sem einnig nefndist 8CV eða ,,Litla Rósalí") setti heimsmet í þolakstri í Montlhéry en honum var ekið látlaust 300 þúsund kílómetra á 134 dögum. Framsýni - viðskiptavit André Citroën fór öðru vísi að en samlandar hans í bílaframleiðslu - reyndar þurfti að fara alla leið til Bandaríkjanna til þess að finna hliðstæð vinnubrögð að einhverju leyti. Hann skipulagði net umboðssala sem voru orðnir um 5000 þegar árið 1919. Umboðsaðilar Citroën unnu eftir fastmótaðri sölustefnu, m.a. voru tryggingariðgjöld innifalin í verði bílsins og fjármögnunarkerfi gerði kelift að selja bílana með afborgunum. Umboðsaðilarnir veittu jafnframt ársábyrgð á bílunum og munu það vera fyrstu skriflegu ábyrgðarskilmálar á bílum sem vitað er um. Boðið var upp á ókeypis stillingu á vél eftir ákveðna notkun og umboðsaðilarnir, sem önnuðust viðhaldsþjónustu eftir samræmdri verðskrá, höfðu varahlutabirgðir til reiðu. André Citroën sýndi snemma að hann ætlaði ekki að fara troðnar slóðir. Sum uppátækja hans gengu gjörsamlega fram af fleirum en íhaldssömum löndum hans, eins og þegar hann ákvað að láta aka Citroën bíl þvert yfir Sahara og kynnti það áform fyrirfram í dagblöðum. Bíl hafði aldrei verið ekið yfir Sahara eyðimörkina áður og fáir höfðu trú á að það tækist. Það tókst og varð mikil auglýsing fyrir Citroën. Eini bílaframleiðandinn sem keypti heilsíðuauglýsingu í dagblöðum, baksíðuna, einu sinni í mánuði var Citroën sem einnig hafði komið upp 185 þúsund Citroën skiltum meðfram þjóðvegum og greitt fyrir að hafa nafn sitt á ljósaskilti á Eiffel turninum í 10 ár.
Citroën 11AL af árgerð 1934 Tæknilegir yfirburðir 1934 var merkilegt ár að fleiru en einu leyti. Þá komst Adolf Hitler til valda í Þýskalandi og Mao Tse‑tung lagði, ásamt liðsmönnum, upp í fræga göngu yfir Kína en það eru talin fyrstu skrefin á valdaferli hans. Vísindamenn, hjónin Irene og Frederich Joliot‑Curie, uppgötvuðu geislavirkni og þýska fyrirtækið Siemens og breska Sperry kynntu fyrstu sjálfstýringuna fyrir flugvél, sem vitað er um, en hana höfðu þau þróað í sameiningu. Þetta ár var í fyrsta sinn framleiddur bíll með gormum að framan í stað blaðfjaðra og fyrsta 16 mm litfilman kom á markaðinn (Kodak). Þá gekk mikið á í eldflaugasmíði djúpt inni í skógum í Þýskalandi (Penemünde) og átti eftir að koma við sögu. Vestur í Bandaríkjunum fékk fyrirtæki einkaleyfi á gerviefni, sem það nefndi ,,polyvinylclorid" (PVC) en þá vissi enginn til hvers mætti nota það. Frá því um 1930 hafði André Citroën unnið sleitulaust með aðstoðarmönnum að hönnun nýs bíls. Bíllinn var kynntur í fyrsta sinn í apríl 1934 sem ,,Traction avant" (Model 7A en síðari tegundareinkenni eru 7B, 7C, 7S, 11B/11B Normale/11BL og 15B/15D auk 15‑6G sem brenndi gasi í stað bensíns). Þessi bíll var svo langt á undan öllu sem þá þekktist að kaupendur hikuðu - salan fór hægt af stað. Salan jókst síðar svo um munaði þótt hún nægði ekki til að leysa fjárhagsvanda sem hafði hrannast upp hjá fyrirtækinu í kjölfari kreppunnar. (höfundur þessarar greinar átti sjálfur 1947 árgerðina af Traction avant, endurbyggði reyndar þann bíl og síðar nokkra aðra Citroën bíla af gerðunum DS og CX).
,,Traction avant" bíllinn var framleiddur, óbreyttur í grundvallaratriðum, fram á mitt ár 1957 eða í tæp 23 ár (heildarframleiðslan varð 759.123 bílar) sem segir nokkuð um bílinn en þó varla nema hálfa söguna. Þegar hann kemur fyrst fyrir sjónir manna voru nýjungarnar svo margar að fæstir gerðu sér grein fyrir því hvað þær þýddu; sjálfberandi rafsoðið boddí án gangbretta (engin grind), vökvabremsur, framdrif, 4 strokka vatnskæld toppventlavél með lausum strokkslífum og fjaðrandi vélarfestingum, sjálfstæð fjöðrun á hverju hjóli, snerilfjöðrun og hægt að hækka og lækka bílinn á fjöðrunum (með skrúfum undir bílnum). Citroën ,,Traction avant" var jafnframt fyrsti fjöldaframleiddi bíllinn í heiminum sem var á radíaldekkjum frá Michelin sem jafnframt var fyrst til að framleiða slík dekk.Tannstangarstýri kom svo í bílum af árgerð 1936 og síðari. Þessi Citroën var jafnframt framleiddur utan Frakklands svo sem í Bretlandi, í Vietnam og fyrsta árið á Ítalíu. Bresku bílarnir þekktust á krómuðum framluktum frá Lucas og voru með kælilúgur á húddinu. Þeir frönsku voru með málaðar framluktir, rifflur á húddinu og einfaldari stuðara.
Aksturseiginleikar þessa Citroën voru einstakir á sínum tíma: Hann lá eins og tyggjóklessa, hallaðist lítið sem ekkert í beygjum, var þýður og sérstaklega hljóðlátur, uppgefinn hámarkshraði var 115 km/klst en það þýddi að fáir, ef nokkrir bílar í svipuðum verðflokki, höfðu roð við honum og á malarvegum áttu fáir bílar möguleika á að fylgja honum eftir. 4 strokka vélin í ,,Traction avant" var í fyrstu 1,3 lítra og 32 hestöfl við 3200 sn/mín, gírkassinn 3ja gíra og gírskipting gerð með handfangi í mælaborðinu. Bíllinn eyddi ekki nema 9 lítrum á hundraðið. Strax fyrsta árið var boðið upp á sérstaka gerð, 7S, með aflmeiri vél. Sú var með 1,911 lítra slagrými og gaf 42 hestöfl við 3800 sn/mín. Það er margt sérkennilegt við þennan bíl. Sem dæmi má taka fjöðrunina. Snerilfjöðrunin er þannig að hjólarmurinn er festur við stálstöng. Á enda stangarinnar eru rillur og sá endi gengur inn í rillur í hringlaga gúmklossa. Þannig fjaðrar hjólið með því að vinda upp á gúmklossann og við meiri háttar högg snýst einnig upp á stálstöngina. Venjulegir strokkdemparar halda kerfinu í skefjum. Í ,,Traction avant" eru hjöruliðir af þeirri gerð sem nú tíðkast t.d. í japönskum bílum, þ.e. tvöfaldur liður út við hjól sem eykur ekki innra viðnám við stefnubreytingu (á ensku ,,constant velocity joints"). Á drifsköftunum er jafnframt hjöru-drag-liður upp við drif. Geta má annars tækniatriðis sem sýnir þá snilld sem býr að baki hönnuninni. Í flestum breskum bílum í svipuðum verðflokki á þessum tíma eru spindilboltar með tilheyrandi fóðringum (að ógleymdum teinabremsunum). Í Citroën ,,Traction avant" 1934-1957 eru spindilkúlur svipaðar þeim sem nú tíðkast nema fullkomnari að því leyti að hægt var að stilla úr þeim slit. Utan um kúluna eru tvær skálar, efri og neðri, á milli þeirra eru nokkrar þunnar skinnur en botninn, sem er skrúfaður í, heldur skálunum að kúlunni. Sé slit í kúlunni er botninn skrúfaður úr, neðri skálin tekin niður, ein eða fleiri skinnur, sem eru á milli skálanna, teknar úr og settar í botninn, þ.e. undir neðri skálina. Þegar botninn er síðan skrúfaður í hverfur slitið úr spindilkúlunni. Sama gildir um stýrisendana. Og auðvitað var Citroën með vökvabremsur. Samstæðuna framan á bílnum má taka af, nánast í heilu lagi, á innan við klukkustund. Einnig tekur skamma stund að losa allt framstellið, hjólabúnað, drif, gírkassa og vél sem eina heild; einungis 4 langir pinnboltar halda stelli og boddí saman. Hann vissi betur Afleiðingar heimskreppunnar fóru ekki fram hjá frönskum fyrirtækjum og Citroën, eins og mörg önnur, átti við alvarlegan fjárhagsvanda að glíma og var að þrotum komið snemma árs 1934 þegar nýi bíllinn var kynntur. Framleiðslan hafði dregist saman um rúmlega 20 þúsund bíla tvö ár í röð; 8000 manns hafði þurft að segja upp. Dræm sala nýja bílsins, fyrsta kastið, jók ekki á bjartsýnina. Franska ríkisstjórnin sá ástæðu til að taka í taumana og kom því til leiðar að stærsta lánardrottni Citroën, franska dekkjaframleiðandanum Michelin, var falin fjárhagsleg stjórn fyrirtækisins í desember 1934 í því skyni að koma því aftur á réttan kjöl. Raunin varð sú að Michelin sleppti ekki tökunum á Citroën fyrr en árið 1974 þegar Peugeot samsteypan tók við stjórn þess og eignaðist það 2 árum síðar með myndun samsteypunnar PSA. Erfiðleikarnir hafa án efa átt þátt í því að André Citroën missti heilsuna um þetta leiti og lést úr krabbameini ári síðar, þann 3. júlí 1935, aðeins 57 ára gamall. Hann hafð verið sannfærður um að tæknilegir yfirburðir nýja bílsins yrðu til þess að bjarga fyrirtækinu fjárhagslega. Svo fór þó ekki, a.m.k. ekki með nægilega skjótum hætti; hann lifði það ekki að sjá nýa bíllinn slá hvert sölumetið af öðru á næstu árum sem hefði ekki komið honum á óvart. André Citroën hafði staðfasta trú á að með þróaðri tækni mætti framleiða betri og ódýrari bíla og fullyrti opinberlega, árið 1919, að ætlunin væri að framleiða 100 fullkláraða bíla á dag. ,,Sérfræðingar" hristu höfuðið og töldu slíkt fjarstæðu: 1926 voru framleiddir 400 bílar á dag hjá Citroën og um 1929 var ársframleiðslan rúmlega 100 þúsund bílar. Árið 1933 lét André Citroën rífa stærstu bílaverksmiðju fyrirtæksins (í Javel) og á 5 mánuðum var reist ný, 120 þúsund fermetra verksmiðja, þar sem öll nýjasta tækni var saman komin. Þar varð ,,Traction avant" bíllinn til og þetta framtak átti eftir að sanna sig þegar fram liðu stundir. ,,Traction avant" var fáanlegur með 6 strokka vél (stærri bíll) en náði aldrei sömu vinsældum og bíllinn með 4 strokka vélinni. Stóri bíllinn, B15, var þó ekki síður merkilegur en hann var kynntur í fyrsta sinn á bílasýningunni í París 1938. Vélin var 6 strokka með 2,867 lítra slagrými - 77 hestöfl við 3800 sn/mín. Þessi bíll er áberandi stærri en sá með 4 strokka vélinni (14 sm breiðari og 40 sm lengri), mjög rúmgóður; náði og gat haldið 135 km hraða svo klukkustundum skipti jafnvel á fremur slæmum vegi, einstaklega lipur og þægilegur í akstri, á þess tíma mælikvarða, og með undraverða aksturseiginleika. Sá stóri fékk brátt viðurnefnið ,,Drottning þjóðveganna" enda héldu fáir aðrir bílar í við hann á vegunum. Af stærri bílnum voru framleidd 50.602 eintök, þar af einungis um 2000 fyrir síðari heimstyrjöld. Stærri og minni bíllinn voru fáanlegir af þremur mismunandi gerðum sem nefndust ,,Saloon", ,,Limousine" og ,,Familiale". Þótt framleiðslu 11B bílsins væri hætt í árslok 1956, en þá hófst salan á DS‑bílnum með ID 19, var framleiðslu stærri bílsins, 15D/15‑Six, haldið áfram fram á mitt ár 1957 (framleiðsla DS hófst hins vegar í október 1955). 4 strokka vélin úr ,,Traction avant" átti þó enn 10 ára líf fyrir höndum sem aðalvélin í ID bílnum eða til ársloka 1966 og hafði þá gegnt hlutverki sínu í 33 ár án grundvallarbreytinga. Útlitsbreytingar voru ekki miklar þau 23 ár sem ,,Traction avant" bíllinn var í framleiðslu ef frá er talin kistan sem bætt var á hann í júní 1952 til að auka farangursrýmið. Stærri bíllinn fékkst árið 1954 með nýrri og byltingarkenndri afturfjöðrun og nefndist þá 15-Six. Þar var um að ræða gas-vökvafjöðrunina með sjálfvirkri hleðslujöfnun sem síðar varð eitt af aðalsmerkjum stóru Citroën bílanna, DX, CX og síðast MX. Hérlendis munu vera a.m.k. 2 Traction avant-bílar í gangfæru ástandi. Annar þeirra er rauður af árgerð 1947 með skráningarnúmer A-7000 en hinn svartur af ágerð 1950, fluttur inn 1998. Bresku Citroën bílarnir Slough í Berkshire er stór bær strax vestur af London (þar er m.a. Windsor kastali). Slough Industrial Estates er eitt af stærri iðnaðarhverfum á Suður-Englandi, m.a. þekkt sem miðstöð viðskipta með bíla- og flutningatæki af öllum hugsanlegum gerðum og þar er ein stærsta sælgætisgerð Breta, ,,The Mars Factory" sem reist var upp úr 1930 en þar starfa nú 8 þúsund manns. Á 12. öld var Slough smáþorp á veginum á milli London og Bristol. Þegar reglulegar vagnasamgöngur hófust á 18. öld varð Slough fastur áningarstaður á leiðinni á milli London, Bath og Bristol og eftir að járnbraut var lögð þessa leið 1849 breyttist þorpið í bæ og síðan bærinn í borg. Í Slough stofnaði André Citroën fyrsta dótturfyrirtækið utan Frakklands með bílaverksmiðjunni Citroën Cars Ltd. árið 1926 en hún starfaði á 4. áratug. Þegar starfsemin var mest á árunum fram að 1930 störfuðu um 5000 manns hjá Citroën í Slough. Verksmiðjusvæðið var 243 þúsund fermetrar, þar af byggingar 45 þúsund fermetrar og framleiðslugetan var 4000 bílar á ári. Frá því á 3. áratugnum og framyfir 1950 voru framleiddir afturhjóladrifnir fólksbílar og Traction avant sem í Bretlandi nefndist alltaf Light 15. Með verksmiðjunni í Bretlandi hafði Citroën aðgang að stórum mörkuðum í bresku nýlendunum sem voru lokaðir öðrum en breskum bílum en til þess að uppfylla þá skilgreiningu þurfti bíll að vera framleiddur í Bretlandi og 51% af framleiðsluverðmæti hans varð að vera bresk framleiðsla. Þessr reglur voru rýmkaðar 1953 og þá bættist við framleiðsla á 2CV í Slough en undirvagn, vél, drifbúnaður og boddíhlutir í þann bíl komu frá Frakklandi. Traction avant (Light 15) frá Slough var með Lucas rafkerfi, krómuðum framljósum, kælilúgum á húddinu, krómuðum stuðurum, hægri handar stýri, viðarmælaborði og leðuráklæði. Þeir seldust vel í Bretlandi og bresku nýlendunum, þóttu bera af flestum öðrum bílum hvað þægindi og akstureiginleika varðaði. Nokkrir breskir Traction avant voru í umferð hérlendis. Auk Traction avant, 2CV, Bijon og DS framleiddi Citroën alls konar vinnubíla í Slough fram yfir 1960 en upp úr því var aðstaðan nýtt til geymslu og frágangs innfluttra Citroën-bíla og er jafnframt aðalstöðvar Citroën í Bretlandi. Helstu heimildir: Citroën Information and Public Relation Department: ,,Automobiles Citroën", París 1987. Citroën Information and Public Relation Department: ,,Dates", París 1988. N. Baldwin, G.N. Georgano, M. Sedgwick, B. Laban: ,,The World Guide to Automobiles; the makers and their marques", McDonald & Co Ltd. London 1987. Thoroughbred & Classic Cars (tímarit). Nóv. 1991. Grein eftir John Reynolds ,,Jewels from Slough". Ljósmyndir í þessari grein eru m.a. fengnar úr áðurnefndu riti frá Citroën ,,Dates" og úr einkasafni höfundar. Sérstakar þakkir eru færðar Sigurbirni Helgasyni fyrir upplýsingar um Citroën-bíla á skrá hérlendis. Jafnframt er vakin athygli á sérstakri grein um DS. |
